Amasya eşrâfından es-Seyyid el-Hâc Abdülfettâh Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Ahmed Efendi bin el-Hâc İsmâil Efendi bin el-Hâc Mehmed Efendi mahdûmudur. 1219’da Pervâne Bey Mahallesi’nde tevellüd [334] etdi. Ulemâdan ders-i âm-ı meşhûr İbikli el-Hâc Ömer Efendi’den tahsîl-i maârif edib mahkeme kâtibi, 1260’da meclis-i idâre a’zâsı oldu. 1263’de Doktor vak’asında Samsun’a nefy edildi.
Ba’dehû avdetle Zünnûnâbâd, İskilip, Sâz, Köprü kazâlarına sırasıyla müdür olup 1275’de ma’zûlen Amasya‘ya geldi. 1280’de vefât etdi. Maârif-âşinâ, kâtib, şâir, hattât idi. Şiirde mahlası “kâmil” idi.
Mahdûmları es-Seyyid İsmâil Hakkı, Osmân Remzi Efendilerdir. Hamamcı İsmâil Hakkı Efendi 1305’de ve Amasya icrâ me’mûru es-Seyyid Osmân Remzi Efendi de 1335’de vefât etdi. Osmân Efendi’nin mahdûmları vardır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ileri gelenlerinden es-Seyyid el-Hâc Abdülfettâh Efendi'nin oğludur; Abdülfettâh Efendi es-Seyyid el-Hâc Ahmed Efendi'nin oğlu, Ahmed Efendi el-Hâc İsmâil Efendi'nin oğlu, İsmâil Efendi de el-Hâc Mehmed Efendi'nin oğludur. 1219'da [1804-05] Pervâne Bey Mahallesi'nde doğdu. Din bilginlerinden, herkese açık ders veren ünlü İbikli el-Hâc Ömer Efendi'den öğrenim görüp mahkeme kâtibi oldu; 1260'ta [1844] idare meclisi üyeliğine getirildi. 1263'te [1846-47] Doktor olayında Samsun'a sürüldü.
Sonra dönüp sırasıyla Zünnûnâbâd, İskilip, Sâz ve Köprü kazalarına müdür oldu; 1275'te [1858-59] görevden alınmış olarak Amasya'ya geldi. 1280'de [1863-64] vefat etti. Eğitim ve bilim işlerine ilgili, kâtip, şair ve hattattı. Şiirde mahlası "Kâmil" idi.
Oğulları es-Seyyid İsmâil Hakkı ve Osmân Remzi Efendilerdir. Hamamcı İsmâil Hakkı Efendi 1305'te [1887-88], Amasya icra memuru es-Seyyid Osmân Remzi Efendi de 1335'te [1916-17] vefat etti. Osmân Efendi'nin çocukları vardır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: ileri gelenler, saygın kişiler
- tevellüd: doğum
- ders-i âm: herkese açık ders veren, icâzet almış âlim
- tahsîl-i maârif: ilim öğrenme
- meclis-i idâre: yerel yönetim meclisi
- nefy: sürgün
- avdet: dönüş
- kaza: sancağa bağlı idarî bölüm, ilçe
- müdür: burada kazanın yöneticisi
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- maârif-âşinâ: eğitim ve bilim işlerine ilgili
- hattât: güzel yazı yazan sanatçı
- mahlas: şiirde kullanılan takma ad
- icrâ me'mûru: icra dairesinde görevli memur
Doktor Olayı
Metindeki "Doktor vak'ası" Hüsameddin'in kitabında başka maddelerde de geçer, ama olayın ne olduğu hiçbir yerde açıklanmaz. Yeğenzâde İbrâhim Âsım Bey, 1254'te [1838-39] "Birinci Doktor Vak'ası"nda Samsun'a gönderilmiştir. Es'ad Ağa'nın maddesinde birinci olay 1255'in başına [1839] yerleştirilir ve olay patlak verince onun korkup Köprü'ye saklandığı, Sultan II. Mahmud'un ölümü ve Sultan Abdülmecid'in tahta çıkışı üzerine geri dönüp görevine başladığı yazılıdır. Kapancızâde Hâfız Ahmed Efendi 1261'de [1845-46] "Doktor vak'asında" Sivas'a gönderilmiş, altı ay sonra dönmüştür. Kabasakalzâde İbrâhim Edhem Efendi 1262'de [1846] İstanbul'a gidip Tırnova'ya yerleşmiştir. Bu maddede ise Fazlızâde'nin Samsun'a sürgünü 1263'e [1846-47] bağlanır.
Kitapta "birinci" sözcüğünün kullanılması, olayın en az iki ayrı kez yaşandığını düşündürür. 1254-55 ile 1261-63 arasındaki yıl farkı da buna uyar. Ancak bu bir çıkarımdır: Hüsameddin ikinci olayı ayrı bir adla anmaz ve olayın sebebini yazmaz. Aramalarda olayı açıklayan bağımsız bir kaynağa rastlanmadı.
Zünnûnâbâd ve Pervâne Bey Mahallesi
Fazlızâde'nin müdürlük yaptığı Zünnûnâbâd, Hüsameddin'e göre eskiden ayrı bir kazaydı ve merkezi Elvân Çelebi köyüydü. 1263'e [1846-47] kadar "Zünnûnâbâd Kazası" adıyla bilindi, sonra Mecidözü'ne bağlı bir nahiye durumuna indi. Fazlızâde sürgünden döndükten sonra sırasıyla Zünnûnâbâd, İskilip, Sâz ve Köprü'de müdür olmuştur; bu yerlerde ne kadar kaldığı ve nasıl bir yetkiyle çalıştığı metinde belirtilmez. Doğduğu Pervâne Bey Mahallesi, Burma Minare Camii'nin batısında yer alır; mahalle adını Büyük Pervâne Bey'in yeğeni İzzeddîn Mehmed Pervâne Bey'in 700'e [1300-01] kadar burada oturmasından alır. Burma Minare Camii'ni Selçuklu emirlerinden Necmeddîn Ferruh'un yaptırdığı kapısındaki kitabeden, Pervâne'nin de 699'da [1299-1300] vakfını düzenlediği vakfiyeden anlaşılır.
Fazlızâde Emîn Mehmed Efendi ve ailesi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 365. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, s. 108–115 (Pervâne Bey Mahallesi) ve 199–203 (Zünnûnâbâd); 6. Cilt, s. 73–74 ve 233; 7. Cilt, s. 291; 10. Cilt, s. 333.