Mecidözlüdür. Abdullah mahdûmu olup orada Hacı Emîn Mehmed Ağa’nın kâtibi olarak Amasya‘da ma’rûfiyyet kazandı. Badehû Amasya’ya gelip ihtisâb [333] kâtibi ve 1263’de dîvân efendisi oldu. Dokuz yıl kadar mutasarrıfları hüsn-i idâre ederek 1272’de yetmiş iki yaşında vefât etdi. Kâtib, münşî, müdebbir idi.
Oğulları Osmân, Mustafa, Abdullah, Ahmed Kâmil İbrâhim Edhem Efendilerdir. Osmân Efendi’nin oğulları Halil, Mehmed Efendiler ve Tabur kâtibi Mustafa Efendizâde Ali Efendi’dir. Belediye Reisi Abdullah Efendizâde Hâfız Mehmed Nuri Efendi ulemâdan şeyhü’l-kurra bir zât idi.
Diğer Taşköprülüzâde el-Hâc Emîn Mehmed Efendi bin el-Hâc Mehmed Sâdık Efendi de ulemâdan olup 1254’de pederinin irtihâli üzerine Yörgüç Paşa Câmii kürsi şeyhi olduğu halde 1279’da vefât etdi. Mahdûmu Şerîf Hüseyin Efendi yerini tutdu.
Günümüz Türkçesiyle
Mecidözülüdür. Abdullah'ın oğludur. Orada Hacı Emîn Mehmed Ağa'nın kâtibi olarak Amasya'da tanındı. Sonra Amasya'ya gelip ihtisap kâtibi, 1263'te [1846-47] divan efendisi oldu. Dokuz yıl kadar mutasarrıfları (sancak yöneticilerini) iyi idare ederek 1272'de [1855-56] yetmiş iki yaşında vefat etti. Kâtip, münşî (yazışma ve belge yazımında usta) ve işleri tedbirle yürüten biriydi.
Oğulları Osmân, Mustafa, Abdullah, Ahmed Kâmil ve İbrâhim Edhem Efendilerdir. Osmân Efendi'nin oğulları Halil, Mehmed Efendiler ve Tabur kâtibi Mustafa Efendizâde Ali Efendi'dir. Belediye Reisi Abdullah Efendizâde Hâfız Mehmed Nuri Efendi, din bilginlerinden, kıraat bilginlerinin başı olan bir kişiydi.
Diğer Taşköprülüzâde el-Hâc Emîn Mehmed Efendi, el-Hâc Mehmed Sâdık Efendi'nin oğludur; o da din bilginlerindendi. 1254'te [1838-39] babasının ölümü üzerine Yörgüç Paşa Camii kürsü şeyhi olduğu hâlde 1279'da [1862-63] vefat etti. Oğlu Şerîf Hüseyin Efendi onun yerini tuttu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ma'rûfiyyet: tanınma, ün
- ihtisâb kâtibi: ihtisap (çarşı ve pazar denetimi) görevlisinin kâtibi
- dîvân efendisi: metindeki kullanımdan anlaşıldığı kadarıyla mutasarrıfın yanında yazı ve kayıt işlerini yürüten görevli
- mutasarrıf: sancağı yöneten üst görevli
- hüsn-i idâre: iyi yönetim
- münşî: yazışma ve belge yazımında usta kişi
- müdebbir: tedbirli, işi iyi yöneten
- şeyhü'l-kurrâ: Kur'ân okuma (kıraat) bilginlerinin başı
- kürsi şeyhi: camide kürsüde ders ve vaaz veren görevli
- Tabur kâtibi: askerî taburun yazı işlerine bakan kâtip
Mecidözü
Mecidözü, Hüsameddin'in kitabında Amasya sancağının yedi kazasından biridir; sancağın nüfus ve idare düzenini anlatan bölümde Köprü, Lâdik, Havza, Merzifon ve Amasya kazalarıyla birlikte sayılır. Aynı bölüme göre Zünnûnâbâd, bir dönem Mecidözü ile birleştirilmiştir. Kitapta Mecidözü'nün yerel ileri gelenlerinden, Avkatlıoğulları ve Kara Ahmedoğulları adlarıyla anılan ailelerin 18. ve 19. yüzyıl kayıtları da vardır; bu ailelerle Divan Efendisi arasında kitapta bir bağ kurulmaz.
Dîvân Efendisi'nin Torunu
Kitabın medreseler bölümünde, 1308'de [1890-91] Kurd Beyzâde Mehmed Bey'in ahşap olarak yaptırdığı beş odalı Mehmed Bey Medresesi'nin ilk müderrisi olarak, kıraat bilgini "Dîvân Efendisizâde Hâfız Mehmed Nûrî Efendi" anılır; medreseyi yaptıran Mehmed Bey'in akrabası olduğu belirtilir. Bu ad ile bu maddedeki "Abdullah Efendizâde Hâfız Mehmed Nuri Efendi" aynı kişi görünüyor: ikisi de aynı lakabı taşıyor, ikisi de Hâfız ve şeyhü'l-kurrâ. Bu eşleştirme bir çıkarımdır; Hüsameddin açıkça belirtmez.
Yörgüç Paşa Camii
Maddenin son paragrafındaki Taşköprülüzâde Emîn Mehmed Efendi, Yörgüç Paşa Camii'nin kürsü şeyhidir. Cami, Amasya'da 1428'de Yörgüç Paşa tarafından yaptırılmıştır. Yörgüç Paşa, Amasya valiliğinden sonra Çelebi Mehmed'in oğlu Şehzâde Murad'a lala olmuş ve sonra vezirliğe yükselmiştir. Yapı Amasya'nın ters T planlı camilerindendir; duvarları kesme taş, taşıyıcı duvarlardaki ve pencere kemerlerindeki kırmızı ile beyaz mermer yapıya renkli bir görünüm verir. Son cemaat yeri caminin iç mekânının parçasıdır.
Hüsameddin camideki medreseyi şöyle anlatır: caminin içinde ve önünde birkaç taş hücre vardı, vakfiyeye göre bunlar medrese olarak yaptırılmış, birinci sınıf medreseler arasında sayılıyordu. Mütevelli Yörgüç Paşazâde Mustafa Bey 1044'te [1634-35] cami avlusunun doğusunda, ahşap on iki odalı bir medrese daha yaptırmıştır. Aynı camiyi kitabın 356 numaralı maddesi de anar: Taşköprülüzâde el-Hâc Emîn Mehmed Efendi, Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'nin ders halkasında okumuş, Yörgüç Paşa Camii kürsü şeyhi olarak 1227'de [1812] ölmüştür; oğlu Sâdık Mehmed Efendi ve kardeşi el-Hâc Abdullah Efendi de ilim adamları arasındadır. Bu maddedeki Taşköprülüzâde'nin babası el-Hâc Mehmed Sâdık Efendi ile buradaki Sâdık Mehmed Efendi'nin aynı kişi olması mümkündür; Hüsameddin bunu yazmaz, bu bir çıkarımdır. Yörgüç Paşa, Atabeyzâde ailesinin tanınmış koluna adını vermiştir; bu ailenin Amasya'daki yeri bir araştırmaya göre Selçuklu Atabeyi Nasıreddin Ahmed'e kadar uzanır.
Divan Efendisi'nin kendisi, Hacı Emîn Mehmed Ağa ve mutasarrıfların adları hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 365. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, s. 75–81 ve 174–178; 2. Cilt, s. 249–256; 6. Cilt, s. 210; 7. Cilt, s. 361 (356 numaralı madde); 9. Cilt, s. 141.
Akademik çalışmalar
- Gözde Birsel Varol – Selim Özcan, "Atabeyzadelerin Amasya'nın Siyasi ve Sosyal Tarihindeki Yeri ve Önemi", MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8/4, 2019, s. 3775–3798. https://doi.org/10.33206/mjss.485672 (yalnız özet okunabildi)
Resmî kaynaklar