[308] Amasyalıdır. “Menâzırü’l-Avâlim” kitâbının sonlarında musarrah olduğu üzere Amasya‘da mahallesi olan Ahî Sâbıkuddîn evlâdından Amasyalı eş-Şeyh Kemâleddîn Ahmed el-Halvetîzâde Mahmûd Çelebi mahdûmudur.
Pederi Mahmûd Çelebi 974’de Amasya vâlisi olan Sultân Murâd-ı Sâlise intisâb eylediğinden Enderûn-ı Hümâyûna alındı. Orada terbiye görüp 982 ramâzanında Sultân Murâd-ı Sâlisin cülûsunda tefeyyüz ederek Dîvân-ı Hümâyûn küttâbına iltihâk etdi.
991’de Rûmeli muhâsebecisi, 1002 saferinde Sultân Bâyezîd evkâfı mütevellîsi, 1004 senesi recebinin evâhirinde Şâm defterdârı oldu. Dört seneden ziyâde Şâm’ın umûr-ı mâliyesini hüsn-i idâre ve ıslâh eylediğinden 1008 senesi şevvâlinde Şâm Beylerbeyi oldu.
Bade’l-azl 1014’de Adana ve 1018’de Halep vâlisi olduğu halde 1020’de orada vefât etdi. Ricâl-i meşhûreden âlim, muktedîr, muhâsib, hâdim-i din ve devlet bir zât idi. Mahdûmu Mehmed Bey’dir. [309]
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. "Menâzırü'l-Avâlim" kitabının sonlarında açıklandığı üzere, Amasya'da adıyla anılan mahallesi bulunan Ahî Sâbıkuddîn'in soyundan Amasyalı eş-Şeyh Kemâleddîn Ahmed el-Halvetîzâde Mahmud Çelebi'nin oğludur.
Babası Mahmud Çelebi, 974'te [1566-67] Amasya valisi olan III. Murad'a bağlandığından Enderûn-ı Hümâyûn'a alındı. Orada yetişip 982 ramazanında [1574] III. Murad'ın tahta çıkışında yükselerek Dîvân-ı Hümâyûn kâtipleri arasına katıldı.
991'de [1583-84] Rumeli muhasebecisi, 1002 saferinde [1593-94] Sultan Bayezid vakıflarının mütevellisi, 1004 receb ayının sonlarında [1596] Şam defterdarı oldu. Dört yıldan fazla Şam'ın mali işlerini iyi yönetip düzelttiğinden 1008 şevvalinde [1600] Şam Beylerbeyi oldu.
Azlinden sonra 1014'te [1605-06] Adana, 1018'de [1609-10] Halep valisi olduğu hâlde 1020'de [1611-12] orada öldü. Ünlü devlet adamlarından, âlim, kudretli, muhasebe bilen, din ve devlete hizmet eden bir zattı. Oğlu Mehmed Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- musarrah: açıkça yazılmış, belirtilmiş
- intisâb: bağlanma
- Enderûn-ı Hümâyûn: sarayın iç hizmet ve eğitim bölümü
- cülûs: tahta çıkış
- tefeyyüz: yükselme, nimetlenme
- Dîvân-ı Hümâyûn küttâbı: devlet divanının kâtipleri
- muhâsebeci: bir bölgenin hesap ve kayıtlarından sorumlu görevli
- mütevellî: vakfın yöneticisi
- defterdâr: eyaletin mali işlerinden sorumlu görevli
- umûr-ı mâliyye: mali işler
- ma'zûl: görevden alınmış
- muhsib: muhasebe bilen
Menâzırü'l-Avâlim
Hüsameddin'in dayandığı "Menâzırü'l-Avâlim", Âşık Mehmed'in coğrafî, kozmografik ve topografik eseridir. Âşık Mehmed 964 [1556-57] dolaylarında Trabzon'da doğmuş, yirmi beş yıl kadar dolaşmış, sonunda Şam'a yerleşmiş ve orada ölmüştür; eseri hayatının sonlarına doğru yazdığı bilinir ve ölümü 1006'dan [1598] sonradır. Metindeki Şam defterdarlığı (1004 [1596]) ve beylerbeyiliği (1008 [1600]) bilgisinin bu kitabın sonlarında yer alması, yazarın Şam'da yaşadığı yıllarla çelişmez (çıkarım). Ancak kitabın sonundaki ifade okunamadığından Hüsameddin'in aktardığı bilgi bu kaynaktan doğrulanamadı.
Görevlerin Sahibi
Metinde 991'den sonra sayılan görevlerin kime ait olduğu açıkça yazılmamıştır. Anlatım, babası Mahmud Çelebi'nin 982'de divan kâtipleri arasına katılmasından sonra aynı özneyle sürer; bu nedenle bu görevlerin Mahmud Çelebi'ye ait olması da mümkündür, çünkü babası Enderûn'a 974'te alınmış bir kişinin oğlunun 991'de muhasebeci olması beklenmez (çıkarım). Madde başlığı ise Mehmed Paşa'dır. Çeviri, metindeki öznesiz akışı olduğu gibi korumuştur.
III. Murad ve Amasya
Hüsameddin, Mahmud Çelebi'nin 974'te [1566-67] Amasya valisi olan III. Murad'a bağlanıp Enderûn'a alındığını yazar. III. Murad maddesinde ise şehzadenin 969'da [1562] Saruhan sancak beyliğine gönderildiği ve padişah oluncaya kadar on iki yıl burada idarecilik yaptığı, Manisa'da yaşadığı belirtilir; Amasya valiliği anılmaz. Hüsameddin'in "Amasya valisi" ifadesi bu nedenle okunan kaynakla bağdaşmaz ve doğrulanamadı. 982 ramazanında [1574] tahta çıkış tarihi ise III. Murad'ın padişah olduğu yıla uyar.
Mehmed Paşa'nın Kendisi ve Ailesi
Metinde sayılan Rumeli muhasebeciliği, Bayezid vakıfları mütevellîliği, Şam defterdarlığı ve beylerbeyiliği, Adana ve Halep valilikleri ve 1020'deki ölüm okunan kaynaklarda bulunamadı. Ahî Sâbıkuddîn mahallesi, Mahmud Çelebi ve oğlu Mehmed Bey hakkında da bilgiye rastlanmadı. Bu yüzden Hüsameddin'in verdiği tarihlerin hiçbiri başka bir kaynakla doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 357–358. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar