Amasyalıdır. Amasya‘da hattât-ı meşhûr olan Hâfız Fazlullâh Efendi’nin mahdûmudur. Pederinden ve amcası Hâfız Ahmed Efendi’den hutût-ı mütenevviayı ahz ve temeşşuk edib İstanbul’a gitdi.
Orada Amasyalı Nefiszâde es-Seyyid İsmâil Efendi’den de ta’lim-i hutût ederek mezûn olup Dîvân-ı Hümâyûn küttâbına iltihâk etdi. Ba’dehû Amasyalı Hüseyin Paşa’ya Gümrük emîni iken kâtibi ve 1095’de vezîr oldukda dîvân kâtibi olup vefâtında İstanbul’a avdet etdi.
1103’de mâliye tezkirecisi, 1105’de Reîsülküttâb [310] kâim-makâmı, 1106’da hazîne muhâsebecisi, 1108’de vekâleten kethüdâ-yı sadr-ı âlî olup 1109’da hastalığından dolayı ma’zûl ve 1110’da merhûm oldu. Hâcegân-ı dîvân-ı hümâyûndan bir hattât-ı meşhûr idi.¹⁷²
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya'da ünlü hattat olan Hâfız Fazlullâh Efendi'nin oğludur. Babasından ve amcası Hâfız Ahmed Efendi'den çeşitli yazı türlerini öğrenip yazı alıştırması yaparak İstanbul'a gitti.
Orada Amasyalı Nefiszâde es-Seyyid İsmâil Efendi'den de yazı dersi alıp icazet aldı ve Divan-ı Hümâyun kâtipleri arasına girdi. Sonra Amasyalı Hüseyin Paşa'nın, Paşa gümrük emini iken kâtibi oldu; Paşa 1095'te [1683-84] vezir olunca divan kâtibi oldu ve ölümü üzerine İstanbul'a döndü.
1103'te [1691-92] maliye tezkirecisi, 1105'te [1693-94] reîsülküttâb kaymakamı, 1106'da [1694-95] hazine muhasebecisi, 1108'de [1696-97] vekâleten sadrazam kethüdâsı oldu; 1109'da [1697-98] hastalığı yüzünden görevden alındı ve 1110'da [1698-99] öldü. Divan-ı Hümâyun hâcegânından ünlü bir hattattı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- hutût-ı mütenevvia: çeşitli yazı türleri
- ahz ve temeşşuk: alma ve meşk etme, yani yazı örneklerini taklit ederek alıştırma yapma
- ta'lim-i hutût: yazı öğrenimi
- mezûn: izin almış, icazet sahibi
- küttâb: kâtipler
- iltihâk: katılma
- gümrük emîni: gümrük işlerinin yöneticisi
- maliye tezkirecisi: maliye dairesinde resmî yazıları hazırlayan görevli
- reîsülküttâb kâim-makâmı: reîsülküttâbın vekili
- kethüdâ-yı sadr-ı âlî: sadrazamın yardımcısı ve başlıca görevlisi
- ma'zûl: görevden alınmış
- hâcegân: Divan-ı Hümâyun'un ileri gelen kâtipleri
Hocası Nefiszâde İsmâil Efendi
Hüsameddin, Emîn Mehmed'in hocasını "Amasyalı Nefiszâde es-Seyyid İsmâil Efendi" diye anar. Kitabın 7. cildindeki maddeye göre (s. 306–307) İsmâil Efendi Divan-ı Hümâyun kâtibiydi, yazı öğretti, Hâfız Osman Efendi'nin hocasıydı ve 1085'te [1674-75] öldü. Aynı madde başka kaynaklarda ölümün 1084 [1673-74] ve 1090 [1679-80] olarak gösterildiğini de belirtir. Ansiklopedi maddesi Nefeszâde'nin İstanbul'da doğduğunu, yazının altı türünü Hâlid Erzurûmî'den öğrenip icazet aldığını, Şeyh Hamdullah tavrının zamanındaki tek temsilcisi olduğunu, Hâfız Osman'ın bu tavrı ondan öğrendiğini ve 1090'da [1679] öldüğünü yazar. Hüsameddin ise kendi maddesinde "oturduğu yer bakımından İstanbullu, doğduğu yer bakımından Amasyalı" diyerek bu iki anlatımı bağdaştırır.
Hüsameddin'in anlatısındaki sıraya göre bu eğitim, Hüseyin Paşa'nın 1095'teki vezirliğinden öncedir. Nefeszâde'nin en geç 1090'da ölmüş olması bununla çelişmez (çıkarım).
Amasyalı Hüseyin Paşa
Kitabın 9. cildinde "Hüseyin Paşa-Gümrükçü el-Hâc" maddesi (s. 32) bu paşayı anlatır. Amasyalı Mustafa'nın oğludur, Amasyalı Küçük Hasan Paşa'nın kethüdâsı olmuştur, 1083 Zilkade'sinde [1673] kayınbiraderinin ölümü üzerine gümrük emini olmuştur. 1095 Ramazan'ının yirmi birinci günü [1684] vezirlik rütbesiyle Malatya ve Ayıntab sancakları verilerek Babadağı'na gönderilmiş, sonra Özi, Silistre ve Basra valiliklerinde bulunmuş, 1098'de [1687] Basra'da ölmüştür. Metindeki "Paşa 1095'te vezir olunca" ifadesi bununla uyuşur. Metinde "vefâtında İstanbul'a döndü" denirken ölenin kim olduğu söylenmez. Paşanın ölümü kastediliyorsa dönüş 1098'den sonraya düşer (çıkarım).
Hâcegân Rütbesi ve Sadaret Kethüdâlığı
Ansiklopedi maddesine göre hâcegân sözcüğü Divan-ı Hümâyun'un ileri gelen kâtipleri için kullanılır; maliye tezkirecisi, çeşitli muhasebeciler, reîsülküttâb ve sadrazam kethüdâsı bu rütbe içinde sayılan görevlerdendir. Sadrazam kethüdâsı sadrazamın yardımcısıdır. 18. yüzyılın başında kendi bürosuyla sadrazamdan sonra devletin ikinci gücü durumuna gelmiş, taşradaki mütesellim, âyan, voyvoda ve kadıların Babıâli'deki ilk başvuru yeri olmuştur. Fazlızâde'nin 1108'deki kethüdâlığı vekâleten olduğundan makamın tam yetkilerini taşıyıp taşımadığı kaynaklardan anlaşılamadı.
Ailenin Devamı
Hüsameddin'in 172 numaralı dipnotuna göre oğlu Yeniçeri efendisi el-Hâc Veliyüddin Efendi 1132'de [1719-20] ölmüştür. Veliyüddin'in oğulları Emîn, Mehmed ve Ali Efendiler "Veli Efendizâde" diye anılmış, İstanbul ricalinden olmuş ve onlar da hattat olmuştur. Emîn Mehmed Efendi Yeniçeri efendisi iken emekli olup 1160'ta [1747]; Ali Efendizâde Veli Efendi Yeniçeri kaleminde kîsedâr iken 1192'de [1778-79]; Emîn Mehmed Efendizâde Ali Efendi aynı kalemin başhalifesi iken 1202'de [1787-88] ölmüştür.
Hattat Fazlullâh ve Hâfız Ahmed Efendi
Hâfız Fazlullâh Efendi ile Hâfız Ahmed Efendi'ye dair kitap dışındaki kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Kitabın 7. cildindeki başka bir maddede (İsmâil Efendi-Fazlızâde, s. 315) Fazlullah Efendi'nin oğlu Hâfız Ahmed'in, onun oğlu Mehmed Efendi'nin Amasya mahkemesi başkâtibi olduğu yazılıdır. Fazlızâdeler böylece Amasya'da yazı ve kâtiplik işleriyle uğraşan bir aile olarak görünür. Ancak bu madde Ahmed'i Fazlullah'ın oğlu sayarken Emîn Mehmed maddesi onu Emîn Mehmed'in amcası olarak anar; iki bilgi birbirini tutmuyor, ya Ahmed adlı iki ayrı kişi söz konusudur ya da kayıtlardan biri yanlıştır (çıkarım).
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 358. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 306–307 ("İsmâil Efendi-Nefiszâde es-Seyyid") ve s. 315 ("İsmâil Efendi-Fazlızâde el-Hâc").
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 9. Cilt, s. 32 ("Hüseyin Paşa-Gümrükçü el-Hâc").
Akademik çalışmalar