Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 358 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Amasyalı Kadızâde Küçük Hoca Mehmed İlmî Efendi evlâdından el-Hâc Halil Efendi bin Abdüllatîf Efendi mahdûmu ve Emîr İmâm el-Hâc Abdüllatîf Efendi ile vüzerâdan es-Seyyid Abdülganî Paşa’nın birâderidir.
İstanbul’da tahsîl-i ulûm edib ders-i âm ve bi’l-imtihân kadı olup devr-i bilâd ederek 1159’da vefât etdi. Rûmeli kudât-ı sütûde-i simâtından âlim, kâmil, bir zât-ı muhterem idi.
Amasyalı Kadızâde Küçük Hoca Mehmed İlmî Efendi'nin soyundan, Abdüllatîf Efendi oğlu el-Hâc Halil Efendi'nin oğludur. Emîr İmâm el-Hâc Abdüllatîf Efendi ile vezirlerden es-Seyyid Abdülganî Paşa'nın kardeşidir.
İstanbul'da öğrenim görüp halka açık ders verme yetkisini aldı ve imtihanla kadı oldu. Ülkeyi dolaşıp taşrada görev yaptıktan sonra 1159'da [1746-47] öldü. Rumeli kadıları arasında övülen vasıflarıyla âlim, olgun, saygıdeğer bir zattı.
Kitabın 9. cildindeki "Halîl Efendi-Hocazâde Hâfız el-Hâc" maddesi (s. 132) bu maddenin kişisinin babasını anlatır. Halil Efendi, Sultan Bayezid Camii'nin birinci imamı ve hatibi, ders-i âm ve şeyhülkurrâ idi; 1133 Şaban'ında [1721] öldü. Oğulları Abdüllatîf, Mehmed Emîn ve vezir Abdülganî Paşa'dır. Abdülganî Paşa'ya "Abdî Paşa" da denir. Aynı Halil Efendi, 1100 yılı olayları arasında Sultan Bayezid Camii'nin birinci imamı olarak da anılır (4. cilt, "Hüseyin Paşa", s. 613–615). Kitabın 7. cildindeki "Emîr İmâm Abdullatîf Efendi" maddesi (s. 354), Abdüllatîf'in Amasya'da bir kütüphanesi bulunduğunu ve soyuna "Emîr İmâm Oğulları" denildiğini yazar. Bu kayıtlar birlikte okunduğunda maddenin kişisi, Halil Efendi'nin ikinci oğlu Mehmed Emîn Efendi olarak anlaşılır.
Kitabın 12. cildinde "Abdî Paşa-es-Seyyid Abdülğanî" maddesi (s. 594–595) kardeşin kariyerini sıralar. Gençliğinde Enderûn'a girmiş, 1151'de arpa emini, 1160 Rebîülevvel'inde sadrazam kethüdâsı olmuş, 1162'de ikinci kez kethüdâ olup aynı yılın Şevval'inde [1749] vezirlik rütbesiyle Tırhala valisi olmuştur. Sonra Bosna, Eğriboz ve Belgrad valilikleri yapmış, 1166 Receb'inde [1753] Belgrad'da ölmüştür. Mehmed Emîn Efendi 1159'da öldüğüne göre kardeşinin 1160'taki kethüdâlığını ve sonraki vezirlik ile valiliklerini görmemiş olmalıdır (çıkarım).
Ansiklopedi maddesine göre ders-i âm olabilmek için medreseden mezun olup icazet aldıktan sonra bir imtihana daha girmek gerekirdi. Bu unvan 17. ve 18. yüzyıllarda sık kullanılmıştır. Metin, Mehmed Emîn'in kadılığına da imtihanla ulaştığını söyler. Hangi kazalarda kadılık yaptığı kitapta belirtilmez ve başka kaynaklarda da bulunamadı.
Soyun başındaki Küçük Hoca Mehmed İlmî Efendi'ye dair kitap dışındaki kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Kitap, Abdülganî Paşa'nın babasının dedesi olarak "Küçük Hâce Mehmed Efendi"yi anar (11. cilt, s. 521, "Abdülganî Paşa-Hâcezâde es-Seyyid").
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar