Amasyalıdır. Amasya sipâhilerinden Mehmed Ağa bin hâtib-i Sultân Bâyezîd Mustafa Efendi’nin mahdûmu Ali Ağa’nın oğlu ve sadr-ı esbak Nâilî Abdullah Paşa’nın pederi el-Hâc Halil Ağa’nın birâderzâdesi ve dâmâdıdır. İstanbul’da Aksaray semtinde ikâmet etdiği münâsebetle “Aksarayî” dendi.
Dergâh-ı âlî çavûşânından olup kayın birâderi Nailî Abdullah Paşa reîsülküttâb oldukda kethüdâsı ve sadâretinde dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından olup müşârün-ileyhin sadâretden azlinde yine kethüdâsı olarak devr-i bilâd etdi.
1171’de müşârün-ileyhin maiyyetinde haccedip zilhiccesinde Abdullah Nailî Paşa’nın irtihâlinde İstanbul’a avdet ve 1177 recebinde dâr-ı bekâya rihlet etdi. Üsküdar’da medfûndur. Paşa’nın mûtemedi, mustakîm, eniştesi idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya sipahilerinden Mehmed Ağa'nın, Sultan Bayezid'in hatibi Mustafa Efendi'nin oğlunun, oğlu Ali Ağa'nın oğludur. Eski sadrazam Nâilî Abdullah Paşa'nın babası el-Hâc Halil Ağa'nın kardeşinin oğlu ve damadıdır. İstanbul'da Aksaray semtinde oturduğu için "Aksarayî" dendi.
Saray çavuşlarından olup, kayınbiraderi Nâilî Abdullah Paşa reîsülküttâb olunca onun kethüdâsı, sadareti sırasında saray kapıcıbaşılarından oldu; Paşa sadaretten azledilince yine kethüdâsı olarak ülkeyi dolaştı.
1171'de [1757-58] adı geçen Paşa'nın maiyetinde hacca gitti; Zilhicce'de Abdullah Nâilî Paşa'nın ölümü üzerine İstanbul'a döndü ve 1177 Receb'inde [1764] öldü. Üsküdar'da gömülüdür. Paşa'nın güvendiği, dürüst eniştesiydi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sipâhi: tımar sahibi atlı asker
- hâtib: hatip, cuma ve bayram hutbesini okuyan görevli
- birâderzâde: kardeşin oğlu
- dâmâd: damat
- Aksarayî: Aksaray'a mensup, Aksaray'da oturan
- dergâh-ı âlî çavûşânı: saray ve Babıâli çavuşları
- kethüdâ: bir devlet adamının yardımcısı ve işlerini yürüten görevli
- reîsülküttâb: Divan-ı Hümâyun kâtiplerinin başı
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı; unvan olarak da verilirdi
- müşârün-ileyh: adı geçen kişi
- devr-i bilâd: ülkeyi dolaşma, taşrada görev yapma
- irtihâl: göç, ölüm
- mûtemed, mustakîm: güvenilir, doğru
- enişte: kız kardeşin kocası
Nâilî Abdullah Paşa
Mehmet İpşirli'nin ansiklopedi maddesine göre Abdullah Nâilî Paşa İstanbul'da doğmuş, Hotin ağalığından emekli Halil Ağa'nın oğludur. 1713'te Divan-ı Hümâyun Kalemi'ne girmiş, 1730'da beylikçi kesedarı, sonra beylikçi, rikâb beylikçisi ve teşrifatçı olmuştur. Teşrifatçılığı sırasında padişahın emriyle dağınık hâldeki teşrifat kurallarını derlemiş ve bu iş, Mukaddime-i Kavânîn-i Teşrîfât adlı eserini doğurmuştur. 1745'te yeniden beylikçi olmuş, iki yıl sonra reîsülküttâb, 1754'te başdefterdar, 18 Mayıs 1755'te sadrazam olmuştur. Yaklaşık üç ay sonra, 24 Ağustos 1755'te azledilip Sakız adasına sürülmüş, sonra affedilerek Girit valisi olmuştur. 1758'de kendi isteğiyle Cidde valiliğine gönderilmiş, hacca giderken yolda hastalanıp ölmüş ve Mekke'de Hz. Hatice'nin kabri yanına gömülmüştür.
Bu bilgiler metinle birçok noktada örtüşür. Nâilî'nin babasının adı Halil Ağa'dır. Maddeye göre Nâilî 1745'ten iki yıl sonra reîsülküttâb olmuştur; Emîn Mehmed'in kethüdâlığı da bu tarihte başlamış olmalıdır (çıkarım). Sakız ve Girit dönemi, "azlinde yine kethüdâsı olarak devr-i bilâd etdi" ifadesinin karşılığı olabilir (çıkarım). Ölüm tarihi de örtüşür; Hüsameddin Zilhicce 1171'i, ansiklopedi maddesi 1171 [1758] yılını verir.
Hatîbzâde Ailesi
Kitabın 12. cildinde "Abdullah Nâ'ilî Paşa-Hatîbzâde" maddesi (s. 567), Paşa'nın babasını, Sultan Bayezid Camii hatibi Hâfız Mustafa Efendi'nin torunu, İstanbul'da Davud Paşa semtinde oturan Hacı Halil Ağa bin Mehmed Ağa olarak tanıtır. Böylece bu maddedeki soy zinciri tutar: Emîn Mehmed Ağa'nın dedesi Mehmed Ağa, Halil Ağa'nın da babasıdır; Emîn Mehmed, Halil Ağa'nın kardeşi Ali Ağa'nın oğludur ve Halil Ağa'nın kızıyla, yani Nâilî'nin kız kardeşiyle evlidir (çıkarım). Kitabın 10. cildinde (Seydî Ahmed Paşa-Kadızâde maddesi, s. 339) Nâilî Abdullah Paşa ile kardeşi Ebûbekir Vahdetî Efendi'nin Amasya'daki Kadı Hamamı'nın gelirinden hisse aldıkları da kaydedilir.
Emîn Mehmed Ağa'nın Kendisi
Aksaray'daki konutu, çavuşluk ve kapıcıbaşılık görevleri ile Üsküdar'daki mezarı için kitap dışında kaynak bulunamadı; bu bilgiler yalnız Hüsameddin'e dayanır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 358–359. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 12. Cilt, s. 567 ("Abdullah Nâ'ilî Paşa-Hatîbzâde").
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 10. Cilt, s. 339 ("Seydî Ahmed Paşa-Kadızâde").
Akademik çalışmalar