Amasyalıdır. Amasya ve Sivas hükümdârı Hacı Kutlu Şâhzâde İmâdeddîn Süleyman Şâh mahdûmu ve Kutlu Paşa birâderidir. Sunguroğlu el-Hâc İsmâil Bey bin el-Hâc Ahmed Bey’in kerîmezâdesidir. [303]
Amcası olan Amasya hükümdârı Seyfeddîn Şâdgeldi Pâdişâh devrinde Amasya muhâfızı, sonra çeribaşı ya’nî serasker oldu. 783’de amcasının şehâdetinde nesebinden dolayı ammizâdesi Fahreddîn Ahmed Çelebi zamânında çeribaşılıkdan azledildi.
788’de Amasya hükûmeti Osmanlı pâdişâhı Sultân Murâd Hünkâr’a arz-ı inkıyâd ve itâat eylediğinden bir müddet Amasya Vâlisi Devâtdâr Ahmed Paşa’ya vekâlet edib çeribaşı oldu. 801’de Çelebi Sultân Mehmed Hân’ın Amasya vâliliğinde mütekâid ve 804’de harb-i Timur esnâsında Amasya vâlî kâim-makâmı oldu.
Timur Hân’ın hafîdi Kara Mehmed Sultân’ın Amasya‘ya vürûdunda Amasya emâretine ta’yin edileceği muhakkak iken ihtiyârlığını der-meyân ederek emâretden çekildi. Yerine yeğeni ikinci Şadgeldi Bey nasbedildi.
805’de Çelebi Sultân Mehmed Hân Amasya’ya geldikde kendisine hürmet-i mahsûsada bulundu. Ta’yinât-ı kâfiye ile taltîf edib muhteremâne yaşadı. 814 senesi şevvâlinde dâr-ı bekâya [304] irtihâl etdi. Âlim gâyet müsinn bir emîr-i kerîm idi.
İkâmetgâhı olan mahalleye “Çeribaşı Mahallesi” dendi. Hânesi önüne kâr-gîr bir mescid-i şerîf ve altında bir Dârü’l-kurrâ binâ edib Amasya ve Geldiklân’da olan emlâk ve arâzisini bu hayrâtına vakfetdi. Türbesi câmi-i şerîfin civâr-ı garbîsinde bulunan hânemizin ittisâlinde bir sedd üzerindedir. Seng-i mezârı bâkî olup baş ve ayak taşları Uzun Yol Mezârlığı’nda bulunabildi.
Mahdûmları Abdullah, Ali, Hamza Beylerdir. Bunların evlâdına “Çeri-başıoğulları” denirdi. Dâmâtları Mustafa Bey bin Devâtdâr Ahmed Paşa ile Şâdi Bey bin Burak Bey’dir. Şâdi Beyzâde Burak Bey “Küçük Çeribaşı” demekle meşhûr idi. Evlâdı muahharan dört kola ayrıldı. Bunlara “Mütevellîzâde, Zambak, Dedezâde, Müftîzâde” dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya ve Sivas hükümdarı Hacı Kutlu Şah'ın oğlu İmâdeddîn Süleyman Şah'ın oğludur ve Kutlu Paşa'nın kardeşidir. Sunguroğlu Hacı İsmail Bey bin Hacı Ahmed Bey'in kızının oğludur.
Amcası olan Amasya hükümdarı Seyfeddîn Şadgeldi Padişah zamanında Amasya muhafızı, sonra çeribaşı, yani serasker oldu. 783'te [1381-82] amcasının şehit düşmesi üzerine, soyundan dolayı amcaoğlu Fahreddîn Ahmed Çelebi zamanında çeribaşılıktan azledildi.
788'de [1386-87] Amasya yönetimi Osmanlı padişahı Sultan Murad Hünkâr'a boyun eğip itaat bildirdiğinden, bir süre Amasya Valisi Devâtdâr Ahmed Paşa'ya vekâlet edip çeribaşı oldu. 801'de [1398-99], Çelebi Sultan Mehmed Han'ın Amasya valiliği sırasında emekli oldu; 804'te [1401-02], Timur savaşı sırasında Amasya vali kaymakamı oldu.
Timur Han'ın torunu Kara Mehmed Sultan Amasya'ya geldiğinde Amasya emirliğine tayin edileceği kesin iken yaşlılığını ileri sürüp emirlikten çekildi. Yerine yeğeni ikinci Şadgeldi Bey getirildi.
805'te [1402-03] Çelebi Sultan Mehmed Han Amasya'ya geldiğinde kendisine özel saygı gösterdi. Yeterli tahsisatla ödüllendirip saygıyla yaşattı. 814 yılı şevvalinde [1412] ahirete göçtü. Âlim, son derece yaşlı, cömert bir emirdi.
Oturduğu mahalleye "Çeribaşı Mahallesi" denildi. Evinin önüne kârgir bir mescit ve altına bir Dârü'l-kurrâ yaptırıp Amasya ve Geldiklân'daki mülk ve arazisini bu hayır eserlerine vakfetti. Türbesi, cami-i şerifin batı çevresinde bulunan hanemizin bitişiğinde, bir set üzerindedir. Mezar taşı durmaktadır; baş ve ayak taşları Uzun Yol Mezarlığı'nda bulunabildi.
Oğulları Abdullah, Ali ve Hamza Beyler'dir. Bunların soyuna "Çeribaşıoğulları" denirdi. Damatları Mustafa Bey bin Devâtdâr Ahmed Paşa ile Şâdi Bey bin Burak Bey'dir. Şâdi Beyzâde Burak Bey "Küçük Çeribaşı" diye ünlüydü. Soyu sonradan dört kola ayrıldı. Bunlara "Mütevellîzâde, Zambak, Dedezâde, Müftîzâde" denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hükümdâr: yönetici, emir
- kerîmezâde: kızın oğlu, kız tarafından torun
- muhâfız: bir yerin korunmasından sorumlu görevli
- çeribaşı: ordunun başındaki komutan; metin "serasker" diye açıklar
- azl: görevden alma
- arz-ı inkıyâd ve itâat: boyun eğip itaat bildirme
- mütekâid: emekli
- vâlî kâim-makâmı: vali vekili
- ammizâde: amcaoğlu
- ta'yinât-ı kâfiye: yeterli tahsisat, maaş
- müsinn: yaşlı
- kâr-gîr: taş ya da tuğladan yapılmış, sağlam
- Dârü'l-kurrâ: Kur'an okuyucularının toplandığı, Kur'an eğitimi verilen yer
- seng-i mezâr: mezar taşı
- dâmâd: damat
Çeribaşı Unvanı
Çeribaşı sözü, 15. yüzyıl kaynaklarında başbuğ, serdar, serasker gibi kelimelerle birlikte geçen bir tabirdir; Hüsameddin'in "çeribaşı, ya'nî serasker" demesi bu kullanımla uyuşur. Osmanlılarda sonraki yüzyıllarda çeribaşı, bir sancağın nahiye ölçeğindeki bölgesinde sipahileri toplayan ve güvenliği sağlayan daha küçük rütbeli görevlinin adıdır. Metindeki kişi Amasya emirliği döneminin serasker anlamındaki çeribaşısıdır.
Şadgeldi ve Kutlu Şah Ailesi
Hüsameddin'e göre Büyük Çeribaşı, Amasya'nın hükümdarı Seyfeddîn Şadgeldi'nin kardeşinin oğludur. Şadgeldi, Hacı Kutlu Şah'ın ikinci oğludur; babası 760'ta [1359] onu Amasya emiri atamış, bu yıldan 783'e [1381-82] kadar emirlik yapmış, Kadı Burhaneddin ile yaptığı savaşta öldürülmüştür. Ölüm yılı metnin amcası için verdiği 783 ile uyuşur. Onun yerine geçen oğlu Ahmed, metindeki "ammizâde Fahreddîn Ahmed Çelebi" olmalıdır. Okunan makalede Kutlu Şah'ın oğulları arasında İmâdeddîn Süleyman Şah adı geçmedi; bu bilgi yalnızca Hüsameddin'e dayanıyor ve doğrulanamadı.
Amasya'nın Osmanlıya Geçişi
Ansiklopedide, Şadgeldi'nin ölümünden sonra oğlu Ahmed'in Yıldırım Bayezid'in desteğiyle şehri Kadı Burhaneddin'e karşı savunduğu, Yıldırım Bayezid'in sonunda Amasya'yı 1398'de Osmanlı topraklarına kattığı ve idaresini oğlu Çelebi Mehmed'e bıraktığı yazılıdır. 1402 Ankara Savaşı'ndan sonra Çelebi Mehmed Amasya'ya çekilmiş ve burayı kardeşlerine karşı üs olarak kullanmıştır. Hüsameddin'in verdiği 801 [1398-99] ve 805 [1402-03] tarihleri bu anlatıyla uyuşur. 788'de [1386-87] Murad Hünkâr'a itaat bildirildiği ise bu ansiklopedi maddesinde geçmez; metnin Murad Hünkâr'dan I. Murad'ı kastettiği düşünülebilir (çıkarım), ancak bu itaatin ayrıntısı okunan kaynaklarda bulunamadı.
Devâtdâr Ahmed Paşa
Metinde geçen Devâtdâr Ahmed Paşa hakkında okunan kaynaklarda yalnızca şu bilgi bulundu: II. Murad maddesinde, Hüsameddin'in Murad'ın annesinin Amasya âyanından Divitdâr Ahmed Paşa'nın kızı Şehzade Hatun olduğunu yazdığı belirtilir; aynı madde Murad'ı I. Mehmed'in bir câriyeden olma oğlu olarak tanıtır. Yani bu, Hüsameddin'in kendi kaynaklarına dayanan bir görüştür. Devâtdâr Ahmed Paşa bir sonraki maddede de anılır.
Mahalle, Mescit ve Türbe
Çeribaşı Mahallesi, mescit, Dârü'l-kurrâ, Geldiklân'daki vakıf ve Uzun Yol Mezarlığı'ndaki taşlar hakkında okunan kaynaklarda bilgi bulunamadı. Amasya'nın günümüze ulaşan eserleri arasında ansiklopedide Şadgeldi Paşa Türbesi'nin adı geçer; Çeribaşı'nın türbesi anılmaz. "Hanemiz" sözünden, yazarın kendi ailesinin evinin bu türbeye bitişik olduğu anlaşılır. Timur'un torunu Kara Mehmed Sultan'ın Amasya'ya gelişi ve Çeribaşı'nın emirlikten çekilmesi, Sunguroğlu Hacı İsmail Bey'in kimliği ve Çeribaşı'nın soyundan gelen dört kol hakkında bilgi bulunamadı; bu bilgiler Hüsameddin'e dayanıyor ve doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 356. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- İlhan Şahin, Feridun Emecen, "Amasya", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/amasya
- Mehterhan Furkani, "Siyasî ve İlmî Bir Kişilik: Amasya Emiri Hacı Şadgeldi Paşa ve ed-Dürerü'l-Mensûretü fi'l-Furû' Adlı Eserin Kendisine Nispeti", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı I, Amasya Üniversitesi, 2017, https://isamveri.org/pdfdrg/G00226/2017/2017_FURKANIM.pdf
- Abdülkadir Özcan, "Çeribaşı", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ceribasi
- Halil İnalcık, "Murad II", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii