Emîr Hacı-Abdullatîf Çelebi

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Hâcezâde Abdüllatîf Efendi'nin ölümünden üç ay sonra doğan oğludur. Tanınmış ileri gelenlerden olup hayat hikâyesi aşağıda "Abdüllatîf Çelebi, Emîr Hacı" başlığıyla gelir. Soyundan gelenlere "Emîr Hacı Oğulları" denirdi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• tevellüd: doğma
• mahdûm: oğul
• meşâhir-i a'yân: tanınmış ileri gelenler, şehrin ayanından olanlar
• a'yân: bir şehir ya da bölgenin ileri gelenleri, yönetime aracılık eden yerel ileri gelenler
• terceme: hayat hikâyesi, biyografi

Babası ve Doğumu

Kitabın 12. cildindeki ilgili maddelere göre baba, Amasya'da "Küçük Hâce" diye anılan Kadızâde Mehmed Efendi'nin oğlu Hâcezâde Abdüllatîf Efendi'dir. Ders-i âm yetkisi almış, Fethiye Camii hatibi olmuş, sonra Amasya medreselerinde müderrislik yapmış ve Pervâne Bey Camii vaizliğiyle emekli olmuştur. Zilhicce 1065'te [1655] ölmüştür. Metindeki "ölümünden üç ay sonra doğan" bilgisi doğumu 1655 sonu ya da 1656 başına yerleştirir; bu, ölüm tarihinden yapılan bir çıkarımdır, kitap doğum yılını ayrıca vermez. Yetim kalan çocuk, ağabeyi Hâfız Halîl Efendi'nin vesayetinde büyümüştür. Hâfız Halîl'in oğulları arasında Emîr İmâm Abdüllatîf Efendi vardır; 329. madde bu kişi içindir.

Emîr Unvanı ve Siyasî Yeri

Hüsameddin, annesinin Hz. Hasan soyundan gelmesi nedeniyle kendisine "emîr" unvanının verildiğini yazar. Çocuk, Velî Emîr Mehmed Paşa'nın yakını olduğundan onun çevresinde yetişmiş, sonradan Paşa'nın damadı olarak Amasya'ya yerleşmiştir. Hüsameddin'e göre 1102'de [1690-91] kurulan ayan meclisinin ilk üyesi olmuş; sırasıyla Amasya nakîbüleşraf kaymakamı, ayan meclisi üyesi, şehir kethüdâsı ve baş ayan olmuştur. Nakîbüleşraf, seyyid ve şeriflerin kayıtlarını tutan, nesep ve imtiyaz konularında karar veren yetkilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu makam genellikle İstanbul'da oturur, diğer şehirlerde ise bir süre için seçilen nakîbüleşraf kaymakamları bulunurdu; bu kaymakamlık önemli bir nüfuz ve gelir kaynağı olduğundan nüfuzlu ailelerden seçilirdi. Emîr Hacı'nın Amasya'daki yeri bu tarife uyar.

Kariyeri düzenli bir yükseliş değildir. 1123 Zilhiccesinde [1712] siyasî rakiplerinin ortak bir şikâyet metniyle Divan-ı Hümâyûn'a başvurması üzerine şehir kethüdâlığından ve nakîblikten alınmış, Amasya Kalesi'nde hapsedilmiştir. Onu tutuklayan kişi Amasyalı Kaptan-ı derya Hacı Ahmed Paşa'dır; Paşa, kendisi İstanbul kaymakamı olunca 1124'te [1712] serbest bırakılması için ferman çıkarmıştır. Emîr Hacı 1126'da [1714] yeniden nakîbüleşraf kaymakamı olmuş, 1127'de şikâyetler üzerine yine görevden alınarak evinde oturmakla yükümlü tutulmuştur. 1129'da ikinci defa hacca gitmiş, 1130'da dönmüştür. 1135 başında [1722] bir kez daha nakîbüleşraf kaymakamı olmuştur.

Atmacaoğulları ve Son Yılları

Hüsameddin'in anlattığına göre Amasya'nın mutasarrıfı, ayanı ve kuvvetleri İran seferiyle meşgul olduğundan bu sırada eşkıya türemiş, özellikle Atmacaoğulları Sivas-Amasya yolunu kesmiştir. 1135 Rebîülevvelinde [1722-23] Emîr Hacı'ya, arkadaşlarıyla birlikte Atmacaoğulları'nı bastırma görevi verilmiş; yüz piyade ve elli süvariyle Çamlıbel'e gitmiş, on beş gün içinde eşkıyayı dağıtmış ve kapıcıbaşılıkla ödüllendirilmiştir. Nakîblik üç buçuk yıl sürmüş ve 1138 Şabanında [1726] ölmüştür. Okmeydanı'ndaki musallâyı yeniden yaptırmış, çeşitli yerlerde mescit ve çeşme yaptırmıştır; musallânın mihrabı karşısında, yol üzerinde gömülüdür. Konağı İçerişehir'de Yukarı Hamam'ın üst tarafında büyük bir yapı olup yanında iki yüz kadar silahlı sekban beslenirdi. Hüsameddin'in yazdığına göre harem kısmının harabesi kendi zamanında hâlâ görülebiliyordu. Tek oğlu Hüseyin Çelebi babasından önce ölmüştür; torunları Ali ve Mustafa Ağalar ile onların soyuna "Emîr Hacıoğulları" denmiş, damadı vezir Abdülganî Abdî Paşa olmuştur.

Başka Kaynaklarda

Emîr Hacı Abdüllatîf Çelebi'nin hayatı, Atmacaoğulları ile mücadelesi ve nakîbüleşraf kaymakamlığı hakkında yapılan aramalarda Hüsameddin'in kitabı dışında bir kaynağa rastlanmadı. Musallâ ve mescitlerin bugünkü durumuna ilişkin kayıt da bulunamadı. Bu nedenle yukarıdaki bilgiler, 12. cilt maddesinin özetidir ve doğrulanamamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 354–354. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 12. Cilt, "Abdüllatîf Çelebi-Emîr Hacı" maddesi, s. 579–580.
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 12. Cilt, "Abdüllatîf Efendi-Hâcezâde" maddesi, s. 579.

Akademik çalışmalar

• Ş. Tufan Buzpınar, "Nakîbüleşrâf", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 32, İstanbul 2006, s. 322–324. https://islamansiklopedisi.org.tr/nakibulesraf