AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Emîr Mehmed Paşa-Hacı Kasımzâde Delî

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 354 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Meşâhir-i sâdât-ı Rifâîyye’den es-Seyyid Mustafa Ağa bin es-Seyyîd el-Hâc Kâsım Ağa’nın mahdûmudur. Tarihen “Delî Emîr Mehmed Paşa” demekle meşhûr olduğundan aşağıda “Mehmed Paşa, Deli Emîr” diye tercemesi zikir ve tafsîl olunur.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Rifâiyye tarikatına bağlı tanınmış seyyidlerden es-Seyyid Mustafa Ağa'nın oğludur; Mustafa Ağa, es-Seyyid el-Hâc Kâsım Ağa'nın oğludur. Tarihte "Deli Emîr Mehmed Paşa" diye ünlü olduğundan, hayatı aşağıda "Mehmed Paşa, Deli Emîr" başlığıyla anılıp ayrıntılı olarak anlatılır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • meşâhir-i sâdât-ı Rifâîyye: Rifâiyye tarikatına bağlı tanınmış seyyid aileleri
  • mahdûm: oğul
  • tarihen ma'lûm: tarihte bilinen, kaynaklarda anılan
  • zikir ve tafsîl olunur: anılır ve ayrıntılı olarak anlatılır

Metnin Anlattığı ve Anlatmadığı

Madde yalnızca bir yönlendirmedir. Kişinin soyu üç kuşakla verilir: Kâsım Ağa, Mustafa Ağa ve Mehmed. Kitabın 4. cildindeki ayrı bir maddede bu zincir bir basamak daha uzatılarak "es-Seyyid Hasan İzzeddîn" adına bağlanır. "Deli" lakabının nedeni hiçbir yerde açıklanmaz.

Amasya Mutasarrıflığı

Kitabın Osmanlı dönemi bölümlerinde Deli Emîr Mehmed Paşa'nın adı yıllık olayların içinde geçer. 1074'te [1663-64] henüz Paşa değil, saray kapıcıbaşılarından Deli Emîr es-Seyyid Mehmed Ağa olarak anılır. O yıl Niğbolu muhafızı Amasyalı Kara Kadızâde İbrâhim Paşa, amcazadesi ve Amasya mutasarrıfı Mehmed Paşa ve birkaç kişi orduda idam edilip mallarına el konulunca, bunların Amasya'daki mallarının satışı onun eliyle yapılır; karşılığında Çorum sancağı kendisine verilir. Sonraki yıllarda Amasya'nın başına defalarca getirilir. 1078'de [1667-68] Amasya mutasarrıfı olarak anılır; 1079'da [1668-69] terfi ederek Şehr-i Zor beylerbeyi olur. 1082 Şevvâlinde [1672] ikinci defa Amasya mutasarrıfı olur. 1084'te [1673-74] Amasya ve Kayseri sancaklarına birlikte atanır, kendisi Kayseri'de oturur, Amasya'yı mütesellimiyle yönetir. 1085'in sonlarında Maraş beylerbeyi olur. 1087'de [1676-77] dördüncü defa Amasya mutasarrıfı olur, Kayseri sancağı da kendisine bağlanır; yıl sonunda Anadolu müfettişliği verilir ve Sivas yönüne gider. 1088 Ramazanında [1678] yine Maraş beylerbeyi olur.

Kitaptaki başka maddelerden, çevresinde Amasyalı kâtiplerin bulunduğu da anlaşılır. Celâlî Mehmed Çelebi ve Fazlızâde Hâfız Hasan Efendi onun divan kâtipliğini yapmış ve onunla birlikte vilâyetleri dolaşmıştır. Geygellili Hasan Ağa da kethüdâsı olmuştur.

Seyyidler ile Ziyarelilerin Çatışması

Paşa'nın 1083'teki ikinci mutasarrıflığı sırasında Amasya'da büyük bir çekişme yaşanmıştır. Hüsameddin'e göre Ziyâre'den gelen bir seyyid çocuğu yolda saldırıya uğradığını söylemiş; nakîbü'l-eşrâf Abdurrahman Efendi suçlunun bulunmasını istemiş, Ziyareli seyyidlerden çok sayıda kişi tutuklanmıştır. Kadı Abdülbâkî Efendi, çocuğa gösterilen kişilerin suçlu olmadığı anlaşılınca hepsini salıvermiş, bunun üzerine seyyidler mahkemeye saldırmış, kadının sığındığı evi taşlamıştır. Mutasarrıf seyyid olduğundan seyyidlerin tarafını tutmakla birlikte kadıya yapılan muameleyi kınamış ve saldıranları cezalandırmaya girişmiştir. Halk iki tarafa bölünmüş; âlimlerin ve ayanın bir kısmı ile sipahiler kadıdan, yeniçeriler seyyidlerden yana durmuştur. Olay birkaç kişinin ölümüyle yatışmış, suçlu bulunamamış, olgu çocuğun sözüne dayalı kalmıştır. Hüsameddin bu kayıtta mutasarrıfın seyyid kimliğinin tutumunu nasıl etkilediğine dair yorum yapmaz.

Başka Kaynaklarda

Deli Emîr Mehmed Paşa'nın hayatı ve valiliği hakkında yapılan aramalarda Hüsameddin'in kitabı dışında ayrıntılı bir kaynağa rastlanmadı. "Deli Emir" lakaplı bir başka Osmanlı yetkilisinin, 18. yüzyılda Sayda ve Halep valiliği yapmış Deli Emir Ahmed Ağa'nın biyografisi bu kişi ile karıştırılmamalıdır; ikisi arasında bir bağ kurulduğuna dair kayıt bulunmuyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 354–354. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 4. Cilt, "Mehmed Paşa" (s. 587–588) ve "Es-Seyyid Mehmed Paşa" maddeleri (s. 590–591, 592–594, 594–595, 596).
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 8. Cilt, "Celâlî Mehmed Çelebi-Celâlzâde" (s. 520) ve "Hasan Ağa-Geyiklili" maddeleri.

Diğer kaynaklar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.