Emîr İmâm Abdullatîf Efendi

Günümüz Türkçesiyle

Hâcezâde el-Hâc Halîl Efendi'nin oğludur. Amasya'da kütüphanesi vardı; hayat hikâyesi aşağıda "Abdüllatîf Efendi, Emîr İmâm" başlığıyla gelir. Kardeşi vezirlerden es-Seyyid Abdülganî Paşa, öbür kardeşi es-Seyyid Mehmed Emîn Efendi'dir. Bunların hayat hikâyeleri aşağıda gelir. Soyundan gelenlere "Emîr İmâm Oğulları" denildi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• kütübhâne: kütüphane
• mahdûm: oğul
• birâder: kardeş
• vüzerâ: vezirler
• terceme: hayat hikâyesi, biyografi

Aile

Hâcezâde el-Hâc Halîl Efendi, kitabın başka bir maddesinde Amasya'da Sultan Bâyezîd imâm-ı evveli (birinci imamı) Hâfız Halîl Efendi olarak geçer; Hâcezâde Abdüllatîf Efendi'nin oğludur, yani 328. maddedeki Emîr Hacı Abdüllatîf Çelebi'nin ağabeyidir. Böylece Emîr İmâm, Emîr Hacı'nın yeğenidir. Bu sonuç iki maddenin birlikte okunmasından çıkarılmıştır; kitap bunu açıkça söylemez.

Emîr İmâm Abdüllatîf Efendi

Ayrıntılı madde, Emîr İmâm'ın Amasya müftüsü Çorumlu Hâfız Mehmed Efendi'den Arap dili bilimlerini, şeyhü'l-kurrâ Cebecizâde Hâfız el-Hâc Halîl Efendi'den Kur'ân okuma vecihleri ilmini öğrendiğini anlatır. Babasının ölümünden sonra Sultan Bâyezîd imâm-ı evveli ve Hâtun Sultan Dârü'l-kurrâ şeyhi olmuş, iki defa hacca gitmiştir. Kardeşi Abdülganî Paşa'nın gönderdiği büyük parayı bir yere harcamayıp Sultan Bâyezîd Mektebi'nin karşısında kullanışlı bir kütüphane yaptırmış, topladığı kitapları buraya koyup kitaplarının ve mallarının tamamını vakfetmiştir. Kütüphanenin güneyinde büyük bir bahçe, kuzeyinde üçgen biçiminde ikinci bir bahçe, kapısı üstünde bir tarih yazısı ve bunları çevreleyen sağlam bir duvar vardı. 1169'da [1755-56] ölmüş, üçgen bahçenin batısına gömülmüştür. Hüsameddin'e göre 1333 yangınında [1914-15] her taraf yandığından kitaplar kaldırılmış, kütüphane, bahçeler ve yanındaki fetvâhâne yıktırılmış, ufak bir eser bile kalmamıştır. Oğulları es-Seyyid Mehmed Sa'îd, Sa'dullâh, Halîl, Ebûbekir, Abdulalîm ve Abdüsselâm Efendilerdir. Sa'îd ve Sa'dullâh Efendiler babalarının sağlığında ölmüş ve üçgen bahçeye gömülmüştür. Halîl Efendi Sultan Bâyezîd imamı olarak 1196 Ramazanında [1782] şehit edilmiştir.

Hüsameddin onu âlim, çok dindar, vakur, hayır ve sadaka sahibi, yoksulları gözeten biri olarak niteler. Anlattığı bir olay, Emîr İmâm'ın bir gün özür nedeniyle sabah namazına yetişemediğinde imamlığı bir konuğun yaptığını, konuk namazdan sonra yoluna devam edince arkasından gidip günlük maaşını ona verdiğini anlatır.

Kardeşi Abdülganî Paşa

Metin Abdülganî Paşa'yı "vezir" diye anar. Kitabın 11. cildindeki ayrı bir madde onu Sultan Bâyezîd Camii imamı el-Hâc Halîl Efendi'nin oğlu ve amcası Emîr Hacı Abdüllatîf Çelebi'nin damadı olarak tanıtır; hayat hikâyesinin "es-Seyyid Abdî Paşa" başlığıyla verildiğini de belirtir. Emîr Hacı maddesinde de damadı "Vezîr es-Seyyid Abdülğanî Abdî Paşa" olarak anılır. Buna göre Abdülganî Paşa, Emîr İmâm'ın hem kardeşi, hem de amcasının damadıdır. Paşa'nın vezirliği ve görevleri bu maddede yer almaz; yalnızca kardeşi olarak anılır.

Sultan Bâyezîd Külliyesi

Metnin geçtiği Sultan Bâyezîd Mektebi, 1486'da [H. 891] tamamlanan II. Bâyezîd Külliyesi'nin bir parçasıdır; külliye cami, medrese, imaret ve kütüphaneden oluşur. Hüsameddin, Emîr İmâm'ın kütüphanesini mektebin karşısında yer alan, kapısında tarih yazısı bulunan, çevresi duvarla çevrili ve kendi vakfı olan bir yapı olarak tanımlar. Emîr İmâm Kütüphanesi'nin bugün ayakta olmadığı Hüsameddin'in kendi kaydından anlaşılır. Kütüphane ve ailesi hakkında yapılan aramalarda başka bir kaynakta bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 354–354. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 12. Cilt, "Abdüllatîf Efendi-Emîr İmâm" maddesi, s. 580–581.
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 11. Cilt, "Abdülganî Paşa-Hâcezâde es-Seyyid" maddesi, s. 521.
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 12. Cilt, "Abdüllatîf Efendi-Hâcezâde" (s. 579) ve "Abdüllatîf Çelebi-Emîr Hacı" (s. 579–580) maddeleri.
• "Sultan Bayezid Külliyesi, Amasya, 1486 (H.891)", Aptullah Kuran Arşivi, Boğaziçi Üniversitesi Kütüphanesi. https://digitalarchive.library.bogazici.edu.tr/items/70b6c21e-492e-4caf-b07c-dca1e2a86d30/full

Diğer kaynaklar

• "Bayezid II Mosque, Amasya", Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Bayezid_II_Mosque,_Amasya