Emîrtâş Mehmed Ağa-Taşçıoğlu

Günümüz Türkçesiyle

Amasya yeniçerilerinden, bayraktar es-Seyyid Mehmed Ağa'dır; hayat hikâyesi aşağıda "Mehmed Ağa, Emîrtâş" başlığıyla gelir. Soyundan gelenlere "Emîrtâş Oğulları" denildi. Soyundan Amasya serdarı es-Seyyid Emîn Mehmed Ağa çok ünlüdür; hayat hikâyesi aşağıda gelir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• alemdâr: bayrak taşıyan görevli, bayraktar
• serdâr: Amasya yeniçerilerinin yerel komutanı; metinde "Amasya serdarı" bu anlamda geçer
• evlâd: çocuklar, soy
• meşhûr: ünlü, tanınmış

Taşçıoğlu Ailesi

Madde Mehmed Ağa'ya Taşçıoğlu soyadını verir. Kitabın başka maddelerinde Taşçıoğlu adıyla anılan ve Amasya yeniçeri teşkilatında görev yapmış bir aile görülür. Bunlardan biri Sun'ullah Ağa'dır: Yeniçeri olmuş, savaşlarda gösterdiği yararlıkla Amasya serdarı olmuş, 1040'ta [1630-31] Bağdat savaşında ölmüştür; oğlu Abdüllatîf Ağa, kardeşi Mehmed Çelebi'dir. Abdüllatîf Ağa da yeniçeri olarak Rumeli savaşlarında yararlık göstermiş, Amasya serdarı olmuş, birkaç kez görevden alınıp yeniden atanmış ve 1058'den [1648] sonra ölmüştür. 1052 sonlarında [1643] Taşçıoğlu Sun'ullah Ağa'nın görevden alınmasıyla Gözdâş Mehmed Ağa'nın Amasya serdarı olduğu da başka bir yerde yazılıdır; bu kayıt, Sun'ullah Ağa'nın 1040'ta Bağdat savaşında öldüğünü bildiren maddeyle bağdaşmaz. Ya aynı adlı iki kişi söz konusudur ya da iki kayıttan biri yanlıştır; Hüsameddin bu çelişkiyi açıklamaz. Aynı soydan es-Seyyid İsmâil Ağa, Amasya yeniçerilerinden Ömer'in oğludur; muharebelerde yararlık göstermiş, bayraktar, bir süre kır serdarı ve sonra Amasya serdarı olmuş, 1237 dolaylarında [1821-22] ölmüştür.

18. yüzyıla ait kayıtlarda da Taşçıoğlu adı geçer. 1136'da [1723-24] sipahi kethüdâsı Taşçıoğlu Hacı Ahmed Ağa anılır; 1141 Şevvâlinde [1729] aynı adlı kişinin Amasya mütesellimi olduğu yazılıdır. 1186 [1772-73] kaydı daha önemlidir: Zilkade başında asker sevkiyle görevli olarak ocaktan turnacıbaşı Amasyalı Taşçıoğlu Mehmed Ağa Amasya'ya gelir ve Amasya yeniçerileri ona "Emîr Taş" demiştir.

Emîrtâş Lakabı

Bu son kayıt, 330. maddeki "Emîrtâş" lakabının kaynağını gösteriyor olabilir: lakap, Taşçıoğlu soyadının "Emîr Taş" biçiminde söylenişidir. Ancak kitap, 330. maddedeki alemdâr Mehmed Ağa ile 1186'daki turnacıbaşı Mehmed Ağa'yı aynı kişi olarak vermez; üstelik biri alemdâr, öbürü turnacıbaşı olarak anılır. Bu eşleştirme bir çıkarımdır. Turnacıbaşı, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre yeniçeri ocağındaki üst rütbeli ağalardan biriydi ve görevleri arasında Rumeli ve Anadolu'da asker adayı toplamak da vardı; bu, 1186 kaydındaki "asker sürücülüğü" görevine uyar. Emîn Mehmed Ağa'nın hangi yılda yaşadığı ve ne yaptığı bu maddede yazılı değildir; kitabın 7. cildinde Emîn Mehmed Ağa adıyla başka maddeler de vardır, ancak bunların hiçbirinde Emîrtâş ya da Taşçıoğlu adı görülmedi.

Yeniçeri ocağının Amasya şubesi, Amasya serdarlığı ve Taşçıoğlu ailesi hakkında yapılan aramalarda Hüsameddin'in kitabı dışında bir kaynağa rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 354–354. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 7. Cilt, "İsmâil Ağa-Taşçıoğlu es-Seyyid Alemdâr" maddesi, s. 322.
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 11. Cilt, "Sun'ullah Ağa-Taşçıoğlu" maddesi, s. 448.
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 12. Cilt, "Abdüllatîf Ağa-Taşcıoğlu" maddesi, s. 579.
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 4. Cilt, "Ahmed Paşa" maddesi, s. 567.
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 4. Cilt Bakiyyesi, "Hacı Alî Bey" maddesi, s. 664–666; "İbrâhim Paşa" (s. 637) ve "Hacı Hüseyin Paşa" (s. 640–641) maddeleri.

Akademik çalışmalar

• Abdülkadir Özcan, "Turnacıbaşı", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41, İstanbul 2012, s. 428. https://islamansiklopedisi.org.tr/turnacibasi