AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Emîr Han Bey-Karatekinoğlu

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 353 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Melik Dânîşmed Ahmed Gâzi kölesi ümerâdan Karatekin Gâzi mahdûmudur. Türkler arasında “Emîr Celâlü’d-devle Umûr Hân Gâzi” diye meşhûrdur. Melik İsmâil Gâzi ve mahdûmu Melik Sungur Gâzi zamanlarında meşâhir-i ümerâdan olup Melik Yağıbasan Gâzi seraskeri olmuşdur. 540 sâline doğru vefât etdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Melik Dânişmend Ahmed Gazi'nin kölesi, emirlerden Karatekin Gazi'nin oğludur. Türkler arasında "Emîr Celâlüddevle Umûr Han Gazi" diye ünlüdür. Melik İsmâil Gazi ve oğlu Melik Sungur Gazi zamanlarında tanınmış emirlerden olup Melik Yağıbasan Gazi'nin seraskeri [başkomutanı] olmuştur. 540 yılına doğru [1145-46] öldü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • mahdûm: oğul
  • ümerâ: emirler
  • meşâhir-i ümerâ: ünlü emirler
  • serasker: başkomutan
  • sâline doğru: yıl civarında

Danişmendliler ve Emirleri

Maddedeki hükümdar adları Danişmendli hânedanına aittir. Hânedanın kurucusu Dânişmend Gazi'dir; Yağıbasan 1143'ten 1164'e kadar hükümdar olmuş ve Sivas ile Niksar'da cami, türbe, imarethane yaptırmıştır. Hüsameddin'in andığı Melik İsmâil ile oğlu Melik Sungur ise okunan hânedan listesinde bu sırayla yer almaz; listede İsmâil, Yağıbasan'dan sonra 1164'te görünür, Sungur adı hükümdarlar arasında geçmez. Hüsameddin'in bu isimleri nereden aldığı ve hangi koldan söz ettiği belirlenemedi. Hüsameddin'in verdiği ölüm tarihi 540 [1145-46] ise Yağıbasan'ın tahta çıkışından [1143] hemen sonraya düşer ve "Yağıbasan'ın seraskeri" kaydıyla çelişmez.

Karatekin adı Danişmendli kaynaklarında başka bir bağlamda geçer: Dânişmend Gazi'nin emirlerinden Kara Tegin'in 1106'da öldüğü ve Çankırı Kalesi'ndeki kümbetinin bilinçsiz onarımlar yüzünden özgün biçimini yitirdiği yazılır. Hüsameddin'in "Karatekin Gazi"si ile aynı kişi olup olmadığı belli değildir. Aynı aileden olsalar, babanın 1106'da, oğlun 1145 dolaylarında ölmesi zaman bakımından çelişmez; bu bir çıkarımdır ve hiçbir kaynakta desteklenmemektedir.

Amasya'daki İzleri

Yağıbasan'ın emirlerinden İltegin Gazi oğlu Hüsâmüddevle Hasan, Amasya yakınlarındaki Çağlayan (Çalâkçalık) Köprüsü'nü yaptırmıştır. Amasya'daki Yağıbasan Hanı ve Dânişmend Gazi Sarayı da kaynaklardan bilinen, günümüze ulaşmamış Danişmendli eserleridir. Emîr Han Bey'in bu yapılarla ya da Amasya ile ilişkisi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Madde başlığındaki "Emîr Han" ile metindeki "Umûr Han" adının aynı kişiyi gösterdiği varsayılmıştır; bunu doğrulayan bir kaynak bulunamadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 353–353. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler