AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Emîr Şeyh Müeyyed Çelebi-Kadızâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 353 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Amasya kâdı’l-kudâtı Mevlânâ İmâdeddîn Ömer bin Şemseddîn Mehmed bin Necîbeddîn Mûsâ el-Hallâtî-zâde Nizâmeddîn Mahmûd Çelebi mahdûmudur. Tercemesi aşağıda “Müeyyed Çelebi” diye gelir. Bunun amcası emîr-i Tokat Emîr Şeyh Necib Çelebi’nin tercemesi de “Necîbüddîn Mûsâ Çelebi” diye gelir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya başkadısı Mevlânâ İmâdeddîn Ömer bin Şemseddîn Mehmed bin Necîbeddîn Mûsâ el-Hallâtî'nin soyundan gelen Nizâmeddîn Mahmûd Çelebi'nin oğludur. Hayat hikâyesi aşağıda "Müeyyed Çelebi" başlığıyla gelir. Bunun amcası Tokat emîri Emîr Şeyh Necîb Çelebi'nin hayat hikâyesi de "Necîbüddîn Mûsâ Çelebi" başlığıyla gelir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • mahdûm: oğul
  • kâdı'l-kudât: başkadı; bir şehrin kadıları arasında en üst düzeydeki kadı
  • emîr: bey, yönetici; burada kişinin unvanı
  • terceme: hayat hikâyesi, biyografi
  • el-Hallâtî-zâde: Hallâtî soyundan gelen, Hallâtî oğlu

Bu Madde Neye Yönlendiriyor

Madde yalnızca bir yönlendirme kaydıdır. Kişinin kendi hayat hikâyesi kitabın sonraki maddelerinde "Müeyyed Çelebi" başlığı altında anlatılır; amcası da ayrı bir maddede ele alınır. Burada verilen tek bilgi soy zinciridir. Metindeki cümle iki biçimde okunabilir: Müeyyed Çelebi, adı geçen İmâdeddîn Ömer'in oğludur ya da Hallâtî soyundan gelen Nizâmeddîn Mahmûd Çelebi'nin oğludur. Çeviri, cümlenin son söz öbeğine bakarak ikinci okumayı izlemiştir; birinci okuma da dilbilgisi bakımından mümkündür. Başlıktaki "Emîr Şeyh" ve "Kadızâde" adlarının neye dayandığı metinde açıklanmaz.

Hallâtî Ailesi

Hüsameddin'in kitabında Hallâtî ailesi Amasya'nın köklü ilim ve kadılık sülâlelerinden biri olarak geçer. Giriş bölümündeki sülâle sayımına göre aile, 700 yılı başlarında [1300-01] ölen Amasya müderrislerinden Necîbeddîn Mûsâ el-Hallâtî'nin soyundan gelenlere denir; bunlar "İmâdîler" ve "Mes'ûdîler" adıyla iki kola ayrılmıştır. Kitaba göre İmâdîler kolundan "Şeyh Müeyyedzâde" kolu ayrılmıştır.

Zincirdeki kişiler başka maddelerde şöyle anılır. Necîbüddîn Mûsâ, Torumtay Medresesi müderrisidir. Oğlu Şemseddîn Mehmed, "Hallâtîoğlu" diye tanınmış, uzun yıllar Amasya başkadılığı yapmış, 727'de [1326-27] Şam'a gitmiş ve orada 729'da [1328-29] ölmüştür; oğulları İmâdeddîn Ömer, Şehâbeddîn Ahmed ve Gıyâseddîn Es'ad Çelebilerdir. İmâdeddîn Ömer de Amasya başkadısı olmuş, bir başka maddeye göre sonradan Eretna Bey'in kazaskeri olmuştur. Aynı kitapta İmâdeddîn Ömer'in oğullarından biri olarak Pîr Mehmed Çelebi anılır; Pîr Mehmed Amasya mahkemesi kâtipliği ve Kedağra kadılığı yapmış, 814'te [1411-12] ölmüştür. Başka bir madde, Amasya başkadısı Müeyyedüddîn Mehmed'i İmâd Çelebi'nin oğlu olarak verir ve onu 791'de [1388-89] görevden alınan kadılardan biri olarak anar. Hüsameddin bu Müeyyed'lerden birinin ya da hiçbirinin 321. maddedeki Müeyyed Çelebi ile aynı kişi olduğunu söylemez; kimlik belirsiz kalmıştır.

Müeyyedzâde Adı Üzerine

Müeyyed Çelebi adı Amasya'da birden fazla kişi için kullanılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi maddesinde, Efendi'nin 860'ta [1456] Amasya'da doğduğu, babasının Divriklizâdeler'e mensup, Kâzerûniyye şeyhlerinden Şemseddin Müeyyed Çelebi'nin oğlu Alâeddin Ali Çelebi olduğu yazılır. Hüsameddin ise Müeyyedzâde ailesine ilişkin bir başka maddede soy zincirini "Müeyyed Çelebi bin Alaeddin Ali Yarî Çelebi bin Zeyneddîn Siyavuş Çelebi" biçiminde verir; giriş bölümünde ise aynı Müeyyedzâde kolunu Hallâtî ailesinin İmâdîler koluna bağlar. Kitabın bu iki anlatımı birbiriyle bağdaşmaz ve hiçbiri, 321. maddedeki Müeyyed Çelebi'nin hangi koldan olduğunu belirlemeye yetmez. Hüsameddin'in bir başka maddesinde, Amasya kadısı Şemseddîn Ahmed'in eşi Ayşe Hâtun'un 917'de [1511-12] dedesi Müeyyed Çelebi'nin mescidi yanında bir mektep yaptırdığı yazılıdır.

Amcası olarak anılan Tokat emîri Emîr Şeyh Necîb Çelebi hakkında yapılan aramalarda başka bir kaynakta bilgiye rastlanmadı. Hallâtî ailesine ilişkin yapılan aramalarda da bu aileyi ayrıca ele alan bir çalışmaya ulaşılamadı; yukarıdaki bilgiler yalnızca Hüsameddin'in kendi kitabından derlenmiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 353–353. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, "Mukaddime (17)" maddesi, s. 179–186.
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 3. Cilt, "El-Hâc Nûreddîn Kutlu Şâh" maddesi, s. 407–409.
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 7. Cilt, "Pîr Mehmed Çelebi-İmâdzâde" maddesi, s. 448.
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 9. Cilt, "Hâtemî Abdurrahman Efendi-Müeyyedzâde" maddesi, s. 100–104.
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 11. Cilt, "Şemseddîn Mehmed-Ebü'l Fezâil er-Rûmî", "Abdurrahman Celâleddîn el-Muslihî" ve "Ayşe Hâtun-Müeyyedzâde" maddeleri, s. 407, 469, 497.

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.