Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 353 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Tosyalıdır. Yahya Çelebi mahdûmudur. Amasya‘da ulemâdan tahsîl-i ulûm ederek ders-i âm ba’dehû müderris-i Medrese-i Torumtay olup Yörgüç Paşa’nın sevk ve tavsiyesiyle silk-i kudâta idhâl edildi.
Hayli kasâbâta kadı oldukdan sonra Tokat kadısı ve Amasya vilâyeti evkâf müfetdişi, ba’dehû Sivas kadısı olub 864 sâline doğru dâr-ı bekâya irtihâl etdi. [295] Meşâhir-i ulemâ ve kibâr-ı kudâtdan idi. İmzâsı “Emîr bin Yahya et-Tôsî” ve “Emîr bin Yahya et-Tosyevî” diye muhtelif şekilde görüldü.
Tosyalıdır. Yahya Çelebi'nin oğludur. Amasya'da âlimlerden ilim öğrenip herkese açık ders verdi, ardından Torumtay Medresesi müderrisi oldu. Yörgüç Paşa'nın yönlendirmesi ve tavsiyesiyle kadılık mesleğine alındı.
Epeyce kasabada kadılık yaptıktan sonra Tokat kadısı ve Amasya vilâyeti vakıflar müfettişi oldu, ardından Sivas kadısı olup 864 yılına doğru [1459-60] öldü. Tanınmış âlimlerden ve büyük kadılardandı. İmzası "Emîr bin Yahya et-Tôsî" ve "Emîr bin Yahya et-Tosyevî" diye çeşitli biçimlerde görüldü.
Metindeki Yörgüç Paşa, II. Murad'ın lalası olan ve uzun yıllar Rum vilâyetinin yönetiminde bulunan devlet adamıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Çelebi Sultan Mehmed 1414'te on iki yaşındaki oğlu Şehzade Murad'ı Rum vilâyeti beyliğiyle Amasya'ya gönderdi ve Yörgüç Paşa'yı lala olarak yanına verdi. II. Murad tahta çıktıktan sonra Yörgüç Paşa 826'da [1423] Rum beylerbeyliğine atandı ve Amasya, Tokat, Sivas, Çorum ve Osmancık çevresinde asayişi sağladı. Zilhicce 845'te [Nisan-Mayıs 1442] öldü ve Amasya'da yaptırdığı caminin türbesine gömüldü. Amasya'da cami, medrese, imaret ve iki hamam yaptırmıştır; Amasya'daki camisi bugün de ayaktadır, kültür ve turizm kayıtlarında 1428'de yapıldığı belirtilir.
Emîr bin Yahya'nın kadılığa Yörgüç Paşa'nın tavsiyesiyle girdiği söylendiğine göre, bu girişin Paşa'nın ölüm tarihinden, yani 1442'den önce olduğu düşünülebilir. Bu bir çıkarımdır; metinde kadılığa başlama yılı verilmez. Hüsameddin Emîr'in ölümünü 864 yılına doğru gösterir, yıl kesin değildir.
Hüsameddin'in başka bir maddesine göre Amasya valisi Seyfeddîn Torumtay, Amasya'nın batı yanında yaptırmakta olduğu cami, medrese ve türbeyi 665'te [1266-67] tamamlatıp vakıflarını düzenletmiştir; Torumtay 679'da [1280] ölmüş ve türbesine gömülmüştür. Kültür ve turizm kayıtları, mescit, türbe ve medreseden oluşan Gökmedrese'nin Seyfeddin Torumtay tarafından 1267'de yaptırıldığını yazar. Bu iki bilgi birlikte okunduğunda "Medrese-i Torumtay" ile Gökmedrese'nin aynı yapı olduğu anlaşılıyor; bu bir çıkarımdır, Hüsameddin bu eşleştirmeyi açıkça yapmaz. Yapı bugün Amasya'da ayaktadır. Emîr bin Yahya'nın bu medresede müderrislik yaptığı yıllar belli değildir. Aynı medresede müderrislik yapan bir başka kişi, Hallâtî ailesinden Necîbüddîn Mûsâ'dır; Hüsameddin bu kişiyi başka bir maddede anar.
Maddenin başlığı "Emîr Çelebi-Mevlânâ Umûr" biçimindedir; ancak metinde ne "Umûr" ne de "Mevlânâ" adı geçer. Madde kitapta, adı Emîr olan ve Yahya Çelebi'nin oğlu bulunan kişiyi anlatır. Başlıktaki "Umûr" adının nereden geldiği açıklanmamıştır.
Emîr bin Yahya'nın Tokat ve Sivas kadılıkları ile Amasya'daki vakıf müfettişliği hakkında yapılan aramalarda başka bir kaynakta bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in metni bu kişi için tek kaynak olarak kalmaktadır.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar