Köprülüdür. Attar el-Hâc Hasan Ağa bin Mehmed Ağa’nın mahdûmudur. Hazîne-i hümâyûn kethüdâsı Merzifonî el-Hâc Ebûbekir Efendi’nin pederiyle sohbet-i kadîmesine binâen müşârün-ileyhe intisâb edib İstanbul’da hizmetler ifâ ederek kapıcıbaşı oldu.
Ba’dehû Amasya‘ya ihtisâb ağası olarak gelip ikâmet etdi. 1252 senesi saferinde Amasya mütesellimi olup onbir ay Amasya sancağını idâre eyledi. 1253 senesi muharreminde ma’zûl ve 1254 cumadelûlâsında sâniyen Amasya mütesellimi oldu.
1255 senesi evâilinde birinci Doktor vak’ası zuhûrunda korkusundan kaçıp Köprü’de ihtifâ ve çok geçmeden Sultân Mahmûd-ı sânînin vefâtıyla Sultân Abdulmecid Hân’ın cülûsunda avdet ederek vazîfesi başına geldi.
Fakat tahkikât esnâsında teseyyüb ve ihmâli ve zaf-ı idâresi anlaşıldığından sene-i mezbûre zilka’desinde [88] azledildi. Beş yıl kadar ihtiyâr-ı tekâüd ederek 1260’da vefât etdi. Amasya‘nın meşâhir-i a’yânından olup zî-servet ü sâmân, kerîm bir hânedân idi.
Sultân Bâyezîd Câmi-i şerîfinin şark-ı şimâlisinde Yeşilırmak üzerinde muazzam bir konağı, Çakallar’da yol üzerinde şehre nâzır bir mevkiinde büyük bir bağı meşhûr idi. Kendisi Aşağı Pîrler Mezarlığı’nda medfûndur. Evlâdına Hacı Es’ad Ağazâdeler dendi.
Mahdûmları Abdullah Nuri, Mehmed Vehbi, Hasan, Ali Beylerdir. Abdullah Nuri Bey, askerî kâim-makâmlarından olup 1278’de vefât etdi. Mahdûmu Süheyl Bey’dir. Mehmed Vehbi Bey, Köprü’de kalıp evlâdına Vehbi Beyzâdeler dendi.
Hasan Bey, Yeğenzâde Hasan Bey’in kerîmezâdesi olup Amasya eşrâfından olduğu halde 1296’da vefât etdi. Mahdûmları Mehmed Hamdi, İbrâhim Cemâl, Ahmed Nafiz, Abdülkâdir Kadri Beylerdir. Rütbe-i bâlâ ricâlinden Üsküdar mutasarrıfı Mehmed Hamdi Bey 1327’de vefât eyledi. [89]
El-Hâc Ali Bey de Köprü’de ikâmet edib 1291’de vefât etdi. Mahdûmları el-Hâc Ahmed, Es’ad, Ömer Beylerdir. Hacı Ahmed Bey 1322’da vefât etdi. Oğulları Abdullah, Mehmed Ziya Beylerdir. Abdullah Bey talebeden iken 1326’da merhûm oldu.
El-Hâc Ömer Bey, Köprü eşrâfından Keşrâfzâde el-Hâc Hasan Şükrü Efendi’ye muârız bir meslek tuttuğundan yıllarca birbiriyle uğraşdılar. Şâyân-ı hayretdir ki Hacı Ömer Bey, 1338 senesi şa’bânının on ikinci cumartesi günü, hasmı olan Keşrâfzâde Hacı Şükrü Efendi de on yedi gün sonra şa’bânın yirmi dokuzuncu salı günü vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Attar Hacı Hasan Ağa'nın oğludur; Hasan Ağa, Mehmed Ağa'nın oğludur. Hazine-i hümâyûn kethüdâsı Merzifonlu Hacı Ebûbekir Efendi'nin babasıyla eski bir dostluğu bulunduğu için Ebûbekir Efendi'ye bağlanıp İstanbul'da hizmetler yaparak kapıcıbaşı oldu.
Sonra Amasya'ya ihtisâb ağası olarak gelip yerleşti. 1252 [1836-37] yılı safer ayında Amasya mütesellimi olup on bir ay Amasya sancağını yönetti. 1253 [1837-38] yılı muharreminde görevden alındı, 1254 [1838-39] yılı cemâziyelevvelinde ikinci kez Amasya mütesellimi oldu.
1255 [1839-40] yılı başlarında birinci Doktor olayı patlak verince korkusundan kaçıp Köprü'de saklandı; çok geçmeden Sultân II. Mahmûd'un ölümü ve Sultân Abdülmecid Han'ın tahta çıkması üzerine geri dönüp görevinin başına geldi.
Fakat soruşturma sırasında dikkatsizliği, ihmâli ve yönetim zayıflığı anlaşıldığından aynı yılın zilkade ayında görevden alındı. Beş yıl kadar kendi isteğiyle emekli olarak 1260'ta [1844-45] vefat etti. Amasya'nın ünlü ileri gelenlerinden olup zengin, varlıklı ve cömert bir hânedandı.
Sultân Bâyezîd Camii'nin kuzeydoğusunda Yeşilırmak üzerinde büyük bir konağı, Çakallar'da yol üzerinde şehre bakan bir yerde büyük bir bağı ünlüydü. Kendisi Aşağı Pîrler Mezarlığı'nda gömülüdür. Çocuklarına Hacı Es'ad Ağazâdeler denmiştir.
Oğulları Abdullah Nûrî, Mehmed Vehbî, Hasan ve Ali Beylerdir. Abdullah Nûrî Bey, askerî kaymakamlardan olup 1278'de [1861-62] vefat etti. Oğlu Süheyl Bey'dir. Mehmed Vehbî Bey Köprü'de kalıp çocuklarına Vehbî Beyzâdeler denmiştir.
Hasan Bey, Yeğenzâde Hasan Bey'in kızının oğlu olup Amasya eşrafından olduğu hâlde 1296'da [1878-79] vefat etti. Oğulları Mehmed Hamdi, İbrâhim Cemâl, Ahmed Nafiz ve Abdülkâdir Kadri Beylerdir. Yüksek rütbeli devlet adamlarından Üsküdar mutasarrıfı Mehmed Hamdi Bey 1327'de [1909-10] vefat etti.
Hacı Ali Bey de Köprü'de oturup 1291'de [1874-75] vefat etti. Oğulları Hacı Ahmed, Es'ad ve Ömer Beylerdir. Hacı Ahmed Bey 1322'de [1904-05] vefat etti. Oğulları Abdullah ve Mehmed Ziyâ Beylerdir. Abdullah Bey öğrenciyken 1326'da [1908-09] vefat etti.
Hacı Ömer Bey, Köprü eşrafından Keşrâfzâde Hacı Hasan Şükrü Efendi'ye karşıt bir yol tuttuğundan yıllarca birbirleriyle uğraştılar. Şaşırtıcıdır ki Hacı Ömer Bey 1338 [1919-20] yılı şaban ayının on ikinci cumartesi günü, hasmı olan Keşrâfzâde Hacı Şükrü Efendi de on yedi gün sonra şabanın yirmi dokuzuncu salı günü vefat etti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- attar: baharat, ilaç ve kokuluk satan esnaf
- hazîne-i hümâyûn kethüdâsı: padişah hazinesinin yöneticisi
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı; dergâh-ı âlî kapıcıbaşıları önemli işler de üstlenirdi
- ihtisâb ağası: çarşı ve pazarda düzeni ve ahlâkı denetleyen görevli
- mütesellim: valinin ya da sancak beyinin vekili olarak sancağı yöneten, vergi toplayan görevli
- ma'zûl: görevden alınmış
- ihtifâ: saklanma
- cülûs: padişahın tahta çıkışı
- tahkîkât, teseyyüb: soruşturma, dikkatsizlik ve başıboşluk
- zaf-ı idâre: yönetim zayıflığı
- tekâüd: emeklilik
- zî-servet ü sâmân: zengin ve düzenli bir malı olan
- kerîmezâde: kızının oğlu
- eşrâf: ileri gelenler
- mutasarrıf: sancağı yöneten üst görevli
- muârız: karşıt, rakip
Mütesellim Kimdi
Mütesellim, Osmanlı'da beylerbeyinin ya da sancak beyinin vekili olarak onlar sefere gittiğinde veya görev bölgelerine gitmediğinde yerlerine bakan, vergileri toplayan görevliydi. Görev süresi bir yıl olmak gerekirdi ama bu kural neredeyse hiç uygulanmazdı; kimi birkaç ay kalır, kimi yıllarca aynı sancakta görev yapardı. Bazı durumlarda kapıcıbaşılara da mütesellimlik verilirdi. XIX. yüzyılda mütesellimlerin yolsuzluk ve baskıları arttıkça atamalarda değişikliğe gidildi: devletin merkezileşme çabasıyla mütesellimlerin özellikle İstanbul'dan ve kapıcıbaşılar ile diğer büyük rütbeli görevliler arasından seçilmesi esası getirildi. Es'ad Ağa'nın yolu bu tabloya uyar: İstanbul'da hizmet ederek kapıcıbaşı olmuş, sonra Amasya'da mütesellim tayin edilmiştir. 1839'da Tanzimat Fermanı ile devlet yönetimi yeniden düzenlenirken mütesellimlik kurumu da ele alınmış, düzeltilmesi mümkün görülmediği için kaldırılmış, yerine yalnızca malî işlerle ilgilenen muhassıllıklar kurulmuştur.
Es'ad Ağa'nın birinci mütesellimliği 1252-1253 (1836-38), ikincisi 1254'ten 1255'in zilkade ayına kadar sürmüştür. Tanzimat Fermanı'nın ilan edildiği 1839 yılı ikinci görev döneminin içine denk gelir; ancak mütesellimliğin Amasya'da fiilen ne zaman kalktığı okunan kaynaklarda belirlenemedi.
1255'teki Olay ve Padişah Değişikliği
Hüsameddin, Es'ad Ağa'nın 1255 başlarında "birinci Doktor vak'ası"nda korkup kaçtığını, II. Mahmud'un ölümü ve Abdülmecid'in tahta çıkışıyla geri döndüğünü yazar. II. Mahmud 1 Temmuz 1839'da öldü; yerine on yedi yaşındaki oğlu Abdülmecid geçti. Bu tarih 1255 yılı içindedir ve metindeki sıra, yani önce olay, sonra padişah değişikliği, bununla uyumludur.
"Doktor vak'ası"nın ne olduğu yapılan aramalarda belirlenemedi. Bu ibare Hüsameddin'in kitabında başka maddelerde de geçer ve 1261 (1845-46) ile 1263 (1846-47) yılları için de anılır; Es'ad Ağa'nın mütesellimlikten alınmasına yol açan soruşturmayla birlikte anıldığı için yönetimle ilgili bir olay olduğu düşünülebilir, ancak niteliğini gösteren başka kaynak bulunamadı.
Köprü ve Köprü Aileleri
Metin "Köprülüdür" der ve oğullarından bir kısmının Köprü'de kaldığını belirtir. Amasya sancağının XIX. yüzyılın sonunda sekiz kazadan oluştuğu, bunlar arasında Vezirköprü'nün de bulunduğu bilinir; bu yüzden "Köprü" ile Vezirköprü'nün kastedilmiş olması akla yakındır, ancak metin yalnızca "Köprü" der ve eşleştirme bir çıkarımdır.
Konak, Bağ ve Mezar
Es'ad Ağa'nın konağı, Sultan Bayezid Camii'nin kuzeydoğusunda Yeşilırmak üzerindedir; caminin ve külliyenin kendisi de ırmak kıyısında kurulmuştur. Konağın bugün ayakta olup olmadığı belirlenemedi. Aşağı Pîrler Mezarlığı'nın yeri de ayrıca doğrulanamadı; Pîrler, Amasya'da Yâkub Paşa Tekkesi'nin de bulunduğu bir semttir.
Hacı Es'ad Ağa ve soyuna dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Aile tarihi bilgileri, yani oğulların ve torunların adları ile ölüm tarihleri, yalnızca Hüsameddin'e dayanıyor.
Kaynakça