Amasyalıdır. Kibâr-ı mevâlîden Şirvânî Hacı İsa Efendizâde mevâlî-i devriyyeden Beykoz nâibi iken 1336’da vefât eden el-Hâc Mehmed Nuri Efendi’nin mahdûmudur. Amasya‘da Kocacık Mahallesi’nde doğdu.
Amasya mekteb-i idâdîsinden bâ-şahâdetnâme çıkıp [92] İstanbul’a gitdi. (...)¹⁰⁷’de Mülkiye mektebine girip aliyyü’l-a’lâ derecesinde şehâdetnâme aldıkdan sonra birkaç kazâya kâim-makâm ve ba’dehû (...)¹⁰⁸’de terfîen Lazistân Sancağı mutasarrıfı oldu.
Bu me’mûriyetinde Kuvvâ-yı Millîyye teşkilâtında hizmeti sebk eylediğinden 1341’de Amasya mebûsu intihâb edilerek hizmeti takdîr edildi. 1345’de sâniyen Amasya mebûsu olup 1349’da sâlisen Amasya mebûsluğuna ibkâen intihâb edildi. Müdebbir, muktedir, vatan-perver olan ricâl-i milliyyedendir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Büyük mevâlîden (üst derecedeki kadılardan) Şirvânî Hacı İsa Efendizâde olan, devriye mevâlîsinden Beykoz nâibi (kadısı) iken 1336'da ölen Hacı Mehmed Nuri Efendi'nin oğludur. Amasya'da Kocacık Mahallesi'nde doğdu.
Amasya idâdî mektebinden diplomayla mezun olup İstanbul'a gitti. (Müellif yılı boş bırakmıştır) yılında Mülkiye Mektebi'ne girip en yüksek derece ile diploma aldıktan sonra birkaç kazada kaymakamlık yaptı, ardından (Müellif yılı boş bırakmıştır) yılında terfi ile Lazistan Sancağı mutasarrıfı oldu.
Bu görevi sırasında Kuvâ-yı Millîye teşkilâtına hizmeti geçtiğinden 1341'de Amasya mebusu seçilerek hizmeti takdir edildi. 1345'te ikinci kez Amasya mebusu oldu, 1349'da üçüncü kez Amasya mebusluğuna seçilerek yerinde bırakıldı. Tedbirli, güçlü, vatansever, millî ileri gelenlerdendir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kibâr-ı mevâlî: büyük mevâlî; müderrislik ve kadılık basamaklarında üst derecedeki ilmiye mensupları
- mevâlî-i devriyye: kadılık görevlerini sırayla ("devir" usulüyle) alan ilmiye sınıfı
- nâib: kadı adına yargı görevini yürüten, küçük bir kazanın kadısı
- mekteb-i idâdî: ortaöğretim okulu, lise
- bâ-şahâdetnâme: diplomayla
- aliyyü'l-a'lâ: en yüksek derece
- kâim-makâm: kaymakam, ilçe yöneticisi
- mutasarrıf: sancak (liva) yöneticisi
- Kuvâ-yı Millîyye: Millî Mücadele'de yerel direniş örgütleri
- ibkâen: yerinde bırakarak, görevde tutarak
- ricâl-i milliyye: millî ileri gelenler
Kimdir
Doğum yeri, baba adı ve görev sırası, Ahmet Esat Uras'ın (1882 Amasya - 11 Ocak 1957 Ankara) yaşam öyküsüyle örtüşür. Kimi kaynaklara göre Uras, Vefa İdadisi'ni ve Mülkiye Mektebi'ni bitirmiş; İzmit, Bolu, İnebolu, Ahtabolu ve Gevaş'ta idarecilik yapmış, Rize mutasarrıflığında bulunmuş ve TBMM'nin II. dönemden VIII. döneme kadar Amasya milletvekili olmuştur. Aynı kaynaklar dedesini Şamahı'dan Amasya'ya gelen İsa Efendi, babasını ise Hacı Nuri Bey olarak verir; bu da Hüsameddin'in "Şirvânî Hacı İsa Efendizâde" ve "Hacı Mehmed Nuri Efendi" adlarıyla uyuşur. Hüsameddin onu adının başında Es'ad Ahmed olarak anar; bugün Ahmet Esat Uras diye bilinen kişiyle aynı olduğu büyük ölçüde kesindir, yine de kitapta soyadı geçmez.
Lazistan Sancağı ve Kuvâ-yı Millîye
Millî Mücadele yıllarında Lazistan Sancağı'nın merkezi Rize'ydi ve sancak Trabzon vilâyetine bağlıydı. Bu dönemde Rize mutasarrıfları arasında Ahmet Faik (Günday), Eşref, Esat ve Hurşit beylerin adı geçer. Rize mutasarrıfları listesinde Ahmet Esat Uras 1922 yılında anılır. Hüsameddin'in "Kuvâ-yı Millîye teşkilâtında hizmeti sebebiyle" mebus seçildiğini söylemesi, bu görevle uyum içindedir.
Amasya Milletvekilleri
Birinci Büyük Millet Meclisi'nde Amasya'yı temsil eden yedi milletvekili Ahmet Hamdi (Apaydın), Dr. Asım (Sirel), Ali Rıza (Özdarende), Mehmet Ragıp (Topala), Ömer Lütfi (Yasan), Ali Rıza (Topçu) ve Bekir Sami (Kunduh) olmuştur; Esat Uras bu listede yoktur, ikinci dönemden itibaren Meclis'e girmiştir. Hüsameddin'in verdiği 1341, 1345 ve 1349 yıllarının ardışık üç seçime, yani 1923, 1927 ve 1931 seçimlerine denk gelmesi mümkündür; bu bir çıkarımdır ve takvim kitapta belirtilmemiştir. Uras'ın bu üç seçimden sonraki milletvekilliği kitapta yer almaz; kaynaklara göre VIII. döneme kadar sürmüştür.
Dikkat Edilecek Noktalar
Kitapta doğduğu mahalle Kocacık diye geçer; başka bir kaynakta mahalle adı "Gumacig" yazıldığı için bu iki adın aynı yeri gösterip göstermediği doğrulanamadı. Hüsameddin, iki tarihi boş bırakmış, bunu yayına hazırlayanlar dipnotla belirtmiştir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 292–292. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar