Es’ad Mehmed Efendi-Uzun Müderriszâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Hızır Paşa Medresesi müderrisi Uzun Müderris Mehmed Efendi'nin oğlu Şeyh Mahmûd Efendi'nin oğludur. Babası Üsküdar'da Mihrimâh Sultân Camii kürsü şeyhi iken İstanbul'da ilim öğrenip genel ders verdi. Amasyalı Hâce Ahmed Paşa'nın kethüdâsı Gürcü Kenan Ağazâde Mirza Mustafa Efendi'ye damat olduğundan 1118'de [1706-07] müderris oldu; kayınpederinin meşîhati sırasında tezkireci olup olağan medrese basamaklarını tamamlayarak 1143'te [1730-31] Selanik mollası oldu. 1144'te [1731-32] emekli olduğu hâlde 1147'de [1734-35] vefat etti. Yüksek rütbeli ilmiye mensuplarındandı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mahdûm: oğul
• kürsî şeyhi: büyük camilerde cuma namazından sonra vaaz veren kişi, kürsü şeyhi
• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme
• ders-i âm: herkese açık genel ders verme
• kethüdâ: bir devlet adamının işlerini yürüten kâhya, yönetici
• dâmâd: damat
• meşîhat: şeyhlik, başkanlık makamı
• tezkireci: divan yazışmalarında belge hazırlayan kâtip
• medâris-i mu'tâde: olağan, sıradan basamakları oluşturan medreseler
• molla: büyük bir şehrin kadılığına atanan yüksek rütbeli kadı
• mütekâid: emekli
• ulemâ-yı mevâlî: yüksek rütbeli âlimler

Hızır Paşa Ailesi ve Medresesi

Maddedeki "Hızır Paşa Medresesi", Amasya'da Hızır Paşa adıyla anılan yapılar grubuna bağlıdır. Hızır Paşa, Atabeyzâdeler ailesinden Yörgüç Paşa'nın kardeşidir; çocukları "Hızır Paşazâdeler" diye bilinir. Amasya'nın bugüne ulaşan eserleri arasında XIV. yüzyıla tarihlenen bir Hızır Paşa Camii de sayılır; bu tarih Mehmed Paşa'nın (ö. 1495) babası Hızır Paşa ile kolayca bağdaşmadığı için aynı kişiyle ilgili olup olmadığı doğrulanamadı. Hızır Paşa'nın oğlu Mehmed Paşa (ö. 900/1495), Sultan II. Bayezid'in veziri ve Şehzade Ahmed'in lalasıdır; Amasya'daki Mehmed Paşa Külliyesi'ni yaptırmıştır. Caminin inşası kitabeye göre Muharrem 891'de (Ocak 1486) tamamlanmıştır. Külliye cami, medrese, imaret, türbe, tabhâne, zâviye, çeşme ve hazîreden oluşuyordu; bugün yalnızca cami, tabhâne olması muhtemel kanat mekânları ve türbe ayaktadır. Türbenin kapısı önünde sıralanmış üç mezar vardır; ilki Mehmed Paşa'nın babası Hızır Paşa'ya, ikincisi Mehmed Paşa'ya aittir. Medrese ve imaret yanarak yok olmuştur. Hüsameddin'e dayanan bir kayda göre caminin güneyinde yolun kenarında, Halvetî şeyhlerinden Habib Karamânî adına 890'da (1485) bir tekke de yapılmıştır. Caminin mermer minberi, yüzeyini kaplayan rûmî ve arabesk kabartmalarıyla bir sanat eseri olarak nitelenir; cami ve türbe 1939 depreminde zarar görmüş, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır.

Uzun Müderris Mehmed Efendi'nin dersini verdiği medresenin Hızır Paşa Camii'ne mi, yoksa Mehmed Paşa Külliyesi'nin medresesine mi bağlı olduğu kaynaklarda doğrulanamadı. Mehmed Paşa Külliyesi'nin medresesinin yanarak yok olduğu bilinir; Hızır Paşa Medresesi'nin bugünkü durumu belirlenemedi.

Çorlulu Ali Paşa Vakfiyesi ve Mustafa Efendi

Dipnot, Mirza Mustafa Efendi'nin kimliği üzerine bir düzeltme yapar: Çorlulu Ali Paşa'nın 1120 (1708-09) tarihli vakfiyesinin üzerinde "Mustafa bin Kenan el-Kadı bi-asker-i Rûmeli" imzası vardır. Yani Mustafa Efendi'nin babası Kenan'dır, "Sicill-i Osmanî"de yazıldığı gibi Batumlu Abdürraûf Efendi'nin oğlu değildir. Dipnota göre Amasyalı Uzun Müderris Mehmed Efendi de Mustafa Efendi'nin hocasıdır.

Çorlulu Ali Paşa, 1706'dan 1710'a kadar sadrazamlık yapmış, II. Mustafa'nın kızıyla 1708'de evlenmiş, 1710'da görevden alınarak 1711'de Midilli'de idam edilmiştir. Divanyolu'ndaki camisinin haziresine gömülmüştür. Dolayısıyla Mustafa Efendi'nin imzasını taşıyan vakfiye, Ali Paşa'nın sadrazamlığı sırasında düzenlenmiştir.

Kürsü Şeyhliği ve Üsküdar

Mahmûd Efendi'nin görevi olan "kürsü şeyhliği", büyük camilerde ve sultan camilerinde yapılan cuma vaazını ifade eder. Mihrimâh Sultân Camii, Üsküdar'da İskele Meydanı'nın kuzeyinde, Paşalimanı Caddesi başında XVI. yüzyılda yapılmış bir külliyenin parçasıdır. Mahmûd Efendi'ye, Uzun Müderris Mehmed Efendi'ye ve Es'ad Mehmed Efendi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı; bu sebeple görev yılları ve Selanik mollalığı yalnızca Hüsameddin'e dayanıyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 290–291. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• "Mehmed Paşa Külliyesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-pasa-kulliyesi).
• "Çorlulu Ali Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi (https://islamansiklopedisi.org.tr/corlulu-ali-pasa).
• "Cuma Vâizliği", TDV İslâm Ansiklopedisi (https://islamansiklopedisi.org.tr/cuma-vaizligi).
• "Mihrimah Sultan Külliyesi (Üsküdar)", TDV İslâm Ansiklopedisi (https://islamansiklopedisi.org.tr/mihrimah-sultan-kulliyesi).
• "Atabeyzadelerin Amasya'nın Siyasi ve Sosyal Tarihindeki Yeri ve Önemi", Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi (https://dergipark.org.tr/tr/pub/mjss/article/485672).