Köprülüdür. Köprü Çelebisi demekle meşhûr Osmâncıklı Çelebi es-Seyyid el-Hâc Mustafa Efendi’nin ahfâdından ve ulemâdan es-Seyyid Mehmed Sa’îd Efendi bin es-Seyyid Abdullah Hâşim Efendi bin es-Seyyid Mehmed Sa’îd Efendi bin es-Seyyid Abdullah Efendi bin Çelebi es-Seyyid el-Hâc Mustafa Efendi’nin mahdûmudur.
Amasya‘da Canikli el-Hâc Mehmed ve Sipâhi Hâfız Ömer [90] ve Köprü’de es-Seyyid el-Hâc Osmân Rûmî Efendilerden ikmâl-i tahsîl edib ders-i âm ve 1259’da pederinin vefâtı üzerine Fâzıl Ahmed Paşa müderrisi oldu.
1263’de altı ay kadar müftü olup ba’de’l-azl, 1264’de sâniyen Köprü Müftüsü oldu. Bu sefer üç yıl kadar makâm-ı fetvâda bulunup 1267’de azliyle 1271’de sâlisen müftü oldu. Bu sefer de onüç yıl kadar mesned-i fetvâyı işgâl edib 1284’de ma’zûl ve 1289’da dördüncü defa Köprü Müftüsü oldu.
Bu def’asında on yedi yıl kadar müftü olup 1306 senesi rebîülevvelinde doksan yaşlarında dâr-ı bekâya irtihâl eyledi. Otuz üç yıl Köprü Müftüsü olup gâyet fakîh, âlim, âkil, müdebbir, mü’eddeb, vakūr, hayır-hâh, nüktedân bir zât idi. Evlâd ve ahfâdı çoktur. Bunlardan mahdûmu es-Seyyid Mehmed Sa’îd Efendi’den başkası okumadı.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Köprü Çelebisi diye tanınan Osmâncıklı Çelebi es-Seyyid Hacı Mustafa Efendi'nin torunlarından ve âlimlerdendir. Es-Seyyid Mehmed Sa'îd Efendi'nin oğludur; Mehmed Sa'îd Efendi, es-Seyyid Abdullah Hâşim Efendi'nin oğlu, o da es-Seyyid Mehmed Sa'îd Efendi'nin oğlu, o da es-Seyyid Abdullah Efendi'nin oğlu, o da Çelebi es-Seyyid Hacı Mustafa Efendi'nin oğludur.
Amasya'da Canikli Hacı Mehmed ile Sipâhi Hâfız Ömer'den, Köprü'de de es-Seyyid Hacı Osmân Rûmî Efendi'den öğrenimini tamamlayıp herkese açık ders verdi; 1259'da [1843-44] babasının ölümü üzerine Fâzıl Ahmed Paşa Medresesi müderrisi oldu.
1263'te [1846-47] altı ay kadar müftü olup görevden alındı, 1264'te [1847-48] ikinci kez Köprü müftüsü oldu. Bu sefer üç yıl kadar fetva makamında bulunup 1267'de [1850-51] görevden alındı, 1271'de [1854-55] üçüncü kez müftü oldu. Bu sefer de on üç yıl kadar fetva makamında kalıp 1284'te [1867-68] görevden alındı ve 1289'da [1872-73] dördüncü defa Köprü müftüsü oldu.
Bu son görevinde on yedi yıl kadar müftülük yapıp 1306 yılı rebîülevvel ayında [Kasım-Aralık 1888] doksan yaşlarında öldü. Toplam otuz üç yıl Köprü müftüsü olan Es'ad Ahmed Efendi, son derece anlayışlı bir fıkıh bilgini, âlim, akıllı, tedbirli, edepli, vakur, hayırsever ve nükte anlayan bir zattı. Çocukları ve torunları çoktur. Bunlardan oğlu es-Seyyid Mehmed Sa'îd Efendi'den başkası okumadı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ahfâd: torunlar, soyun devamı olan kuşaklar
- ulemâ: âlimler
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- ders-i âm: herkese açık ders verme yetkisi ya da görevi
- ba'de'l-azl: görevden alındıktan sonra
- sâniyen, sâlisen: ikinci kez, üçüncü kez
- makâm-ı fetvâ, mesned-i fetvâ: müftülük makamı
- ma'zûl: görevden alınmış
- dâr-ı bekâya irtihâl: ölme; "kalıcı yurda göçme"
- fakîh: İslâm hukukunu iyi bilen âlim
- müdebbir: tedbirli, işi iyi düzenleyen
- mü'eddeb: edepli, terbiyeli
- nüktedân: ince söz ve nükteyi anlayan
Köprü'deki Fâzıl Ahmed Paşa Medresesi
Es'ad Ahmed Efendi'nin müderrisliği yaptığı medrese bugün Samsun'a bağlı Vezirköprü ilçesindedir. Hüsameddin'in Köprü dediği yer, Amasya'ya bağlı bir kasabaydı; ilçe adını, on yedinci yüzyılda bu bölgeyle bağı bulunan ve sonradan sadrazam olan Köprülü Mehmed Paşa'dan alır. Oğlu Fâzıl Ahmed Paşa 1045'te [1635-36] Köprü'de doğmuştur; annesi, buranın voyvodası Yûsuf Ağa'nın kızı Ayşe Hanım'dır. Fâzıl Ahmed Paşa gençliğinde İstanbul'da "paşazâde" unvanıyla müderrislik yapmış, sonradan sadrazamlığa geçmiştir. Köprü'deki medrese de onun adını taşır.
Vezirköprü Kaymakamlığı'nın kayıtlarına göre medrese 1662'de Fâzıl Ahmed Paşa tarafından yaptırılmıştır ve ilçedeki mahalle de aynı adı taşır. Çatısı önceleri kurşunla kaplıydı, sonradan kiremitle örtüldü; 1943 depreminde çatlayan yapı onarıldı. 1964'e kadar çeşitli amaçlarla kullanılan medrese, o tarihten sonra halk kütüphanesi olarak hizmet verdi. İçinde ve dışında pembe Karacaviran taşı kullanılmıştır; revaklı dikdörtgen bir avlunun çevresinde kubbeli medrese odaları ve kubbeyle örtülü kare planlı bir dershane-mescit bulunur.
Köprü Müftüsü Olmak
Osmanlı'da müftü, halkın dinî ve hukukî sorularına cevap veren, yani fetva yazan görevliydi. Başlangıçta müftü ve şeyhülislâm adları birbirinin yerine kullanılırken sonraları şeyhülislâm yalnız İstanbul müftüsüne verilmiş, taşradaki müftüler müftü unvanıyla anılmıştır. Fetva vermek için istenen ücretler çok düşüktü; on dokuzuncu yüzyılın ortalarında İstanbul'daki fetvahânede bir fetva için iki ya da üç kuruş alınıyordu, taşra müftülüklerinde alınan ücretler ise bu rakamlara dâhil değildir. Hüsameddin'in verdiği görev sırası, taşra müftülüğünün sürekli bir kadro olmadığını, kişinin dönem dönem görevden alınıp yeniden atandığını gösterir.
Dikkat Edilecek Noktalar
Hüsameddin'in verdiği görev sürelerini toplamak mümkündür: altı ay, üç yıl, on üç yıl ve on yedi yıl. Toplam otuz üç yılı biraz aşar; yazarın "otuz üç yıl" demesi bununla uyuşur. Doksan yaşında öldüğü kabul edilirse doğumu on dokuzuncu yüzyılın başlarına denk gelir; bu bir çıkarımdır, kitapta doğum tarihi yazılı değildir. Metnin başında anılan "Köprü Çelebisi" lakaplı Osmâncıklı Mustafa Efendi hakkında incelediğimiz kaynaklarda ayrı bir bilgiye rastlanmadı. Es'ad Ahmed Efendi'nin kendisine dair de başka kaynaklarda kayıt bulunamadı; bu nedenle onun hayatı için tek kaynak Hüsameddin'in aktardığı bilgilerdir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 291–292. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar