Amasyalıdır. Mühürdâr-ı sadr-ı âlî Amasyalı el-Hâc Nüzhet Ahmed Efendi bin Ali Ağa bin Abdurrahman’ın mahdûmudur. 1155’de doğdu. Pederinin ikbâli sâyesinde Bâb-ı âlî aklâmından birine girip tefeyyüz ederek hulefâdan oldu.
1175 senesi şa’bânında pederi Amasya‘da Sultân Bâyezîd evkâfı mütevellîsi oldukda pederiyle beraber Amasya’ya geldi. 1176 senesi şa’bânında pederinin vefâtı üzerine evkâf-ı Sultâniyye mütevellîsi olup Amasya’da bir müddet kaldı.
1178’de İstanbul’a gidip sadâret mektûbî kaleminde istihdâm edilerek 1182 cumadelâhirinde Sadr-ı a’zam olan Yağlıkcızâde Mehmed Emîn Paşa’ya mühürdâr olarak Hâcegân-ı Dîvân-ı Hümâyûn zümresine iltihâk etdi. 1183 senesi rebîülevvelinde sadr-ı müşârün-ileyhin azl ve katli üzerine açıkta kaldı.
1188’de Harameyn muhâsebecisi olarak menâsıb-ı dîvâniyyeyi devredip mükerreren baş-muhâsebe, tezkire-i sânî, yeniçeri kâtibi oldu. 1218 senesi ramazânının on [87] dokuzunda vefât etdi. Haydarpaşa’da medfûndur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Sadrazam mühürdarı Amasyalı Hacı Nüzhet Ahmed Efendi'nin oğludur; Ahmed Efendi, Ali Ağa'nın, o da Abdurrahman'ın oğludur. 1155'te [1742-43] doğdu. Babasının yükselişi sayesinde Bâb-ı âlî kalemlerinden birine girip yetişerek kalem halifelerinden oldu.
1175 [1761-62] yılı şaban ayında babası Amasya'da Sultân Bâyezîd vakıflarının mütevellisi olunca babasıyla birlikte Amasya'ya geldi. 1176 [1762-63] yılı şaban ayında babasının ölümü üzerine sultan vakıfları mütevellisi olup Amasya'da bir süre kaldı.
1178'de [1764-65] İstanbul'a gidip sadâret mektûbî kaleminde görevlendirildi; 1182 [1768-69] yılı cemâziyelâhirinde sadrazam olan Yağlıkçızâde Mehmed Emin Paşa'ya mühürdar olarak Dîvân-ı Hümâyûn hâcegânı zümresine katıldı. 1183 [1769-70] yılı rebîülevvelinde sadrazamın görevden alınıp öldürülmesi üzerine açıkta kaldı.
1188'de [1774-75] Haremeyn muhasebecisi olarak divan makamlarını sırayla dolaşıp defalarca başmuhasebeci, ikinci tezkireci ve yeniçeri kâtibi oldu. 1218 [1803-04] yılı ramazanının on dokuzunda vefat etti. Haydarpaşa'da gömülüdür.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mühürdâr-ı sadr-ı âlî: sadrazamın mührünü taşıyan ve mühürle ilgili işleri yürüten görevli
- mahdûm: oğul
- ikbâl: yükseliş, talih
- Bâb-ı âlî aklâmı: sadrazam kapısına bağlı yazı kalemleri, bürolar
- tefeyyüz, hulefâ: yetişme; kalemlerde usta kâtiplerin yanında yetişen yardımcılar
- mütevellî: vakfı yöneten kişi
- evkâf-ı Sultâniyye: sultanların kurduğu vakıflar
- sadâret mektûbî kalemi: sadrazamın yazışmalarını yürüten büro
- Hâcegân-ı Dîvân-ı Hümâyûn: Divan-ı Hümâyun'un üst düzey kâtipleri
- azl ve katl: görevden alma ve öldürme
- Harameyn muhasebecisi: Mekke ve Medine'ye ait vakıf ve gelirlerin hesabını tutan görevli
- menâsıb-ı dîvâniyye: divan makamları
- tezkire-i sânî: ikinci tezkire makamı
- yeniçeri kâtibi: yeniçeri ocağının yazı işlerini yürüten üst düzey kâtip
Mühürdar Olduğu Sadrazam
Nüzhet Efendizâde'nin kariyerinde dönüm noktası, sadrazam Yağlıkçızâde Mehmed Emin Paşa'ya mühürdar olmasıdır. Bu paşa 1724'te İstanbul'da, yağ tüccarı Hacı Yûsuf Ağa'nın oğlu olarak doğmuş, kısa sürede Sadâret Mektûbî Kalemi'nden reîsülküttâb ve nişancılığa kadar yükselmiş, 20 Ekim 1768'de sadrazam olmuştur. Hüsameddin'in verdiği "1182 cumâdelâhir" tarihi bununla uyuşur.
Mehmed Emin Paşa'nın sadrazamlığı Osmanlı-Rus Savaşı'nın başladığı döneme denk gelir. Askerî konularda bilgisi yoktu, ordu savaşın hedefi ve yolu belirlenmeden yola çıkarıldı, İsakça'ya varıldığında ne yapılacağını sormaya başladığı kaynaklarda anlatılır. Birkaç kez istifaya teşebbüs etti. Sonunda 12 Ağustos 1769'da mührü elinden alındı, Mısır'da görev verileceği söylenerek Edirne'ye gönderildi ve 11 Eylül 1769'da orada boğdurularak öldürüldü. Servetine el konuldu.
Hüsameddin bu olayı "1183 senesi rebîülevvelinde sadrazamın azli ve katli" diye anlatır. Ansiklopedi kaydına göre azil Rebîülâhir'de (Ağustos 1769), idam ise Cemâziyelevvel'de (Eylül 1769) gerçekleşmiştir; yani Hüsameddin iki olayı tek ibareyle ve azli bir ay önceki aya yerleştirerek vermiştir. Aradaki fark bir aylıktır. Nüzhet Efendizâde'nin "açıkta kalması", mühürdarı olduğu sadrazamın düşmesiyle görevinin sona ermesi anlamına gelir.
Hâcegânlık ve Divan Makamları
Hâcegân, Osmanlı bürokrasisinde Divan-ı Hümâyun kâtiplerinden oluşan üst katmandır. XVIII. yüzyıl ortalarında defterdarlar, nişancı, reîsülküttâb, başmuhasebeci, Anadolu muhasebecisi, Haremeyn muhasebecisi, büyük ve küçük tezkireciler ve yeniçeri kâtibi bu rütbede sayılıyordu. Klasik dönemde Dîvân-ı Hümâyun'un ikinci kubbesi altında oturan hâcegân arasında Haremeyn muhasebecisi ve başmuhasebeci de bulunur. Hâcegânlığa tayin her yıl Şevval ayının ortalarında yapılırdı. Bu bilgi, Nüzhet Efendizâde'nin 1188'den sonra Haremeyn muhasebesinden başmuhasebeciliğe, tezkireciliğe ve yeniçeri kâtipliğine yaptığı geçişlerin aynı katmanın içinde bir dolaşım olduğunu düşündürür.
Amasya Bağlantısı
Hüsameddin'e göre Nüzhet Efendizâde'nin babası ve kendisi Amasya'da Sultan Bayezid vakıflarının mütevellisi olmuştur; bu vakıf, Amasya'daki Sultan II. Bayezid Külliyesi'nin vakfıdır. Külliyenin vakfiyesi 901'de (Ocak 1496) yazılmış, vakfiyede cami, imaret, medrese ve sıbyan mektebi sayılmıştır. Mütevelli, külliyenin bakımından da sorumluydu: 1079'daki (1668-69) depremin hasarını mütevelli Merzifonlu İbrâhim Ağa bir yıl içinde onarmıştır. Ahmed Nüzhet Efendi'ye ve oğlu Es'ad Mehmed Efendi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı; mütevellilik yılları ve doğum-ölüm tarihleri yalnızca Hüsameddin'e dayanıyor.
Kaynakça