AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Esen Bay -Emîr Bedreddîn Ebü’l-mekârim

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 333 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Amasya vâlisi Nasıreddîn Şehinşâh-ı Selçûkî Atabegi olan Emîr İmâdeddîn Sûlî Bay’ın mahdûmudur. Amasya’da emâret eden Şehzâdegân-ı Selçuk’a hizmetler ve Rûmlarla gazâlar ederek gâzi unvânını aldı. Sinop fethinde bulundu. 616 sâlinden sonra vefât etdi. Meşâhir-i ümerâ-yi Selçûkiyyeden idi. Esen Gâzi demekle meşhûrdur.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya valisi Selçuklu şehzadesi Nâsıreddin Şehinşâh'ın atabeği olan Emîr İmâdeddin Sûlî Bay'ın oğludur. Amasya'da emirlik yapan Selçuklu şehzadelerine hizmet etti, Rumlarla savaşlar yaparak gâzi unvanını aldı. Sinop'un fethinde bulundu. 616'dan [1219-20] sonra öldü. Selçuklu emirlerinin ünlülerindendi. Esen Gâzi diye tanınır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • atabeg: şehzadenin yetiştirilmesinden ve işlerinden sorumlu üst düzey emir
  • Şehzâdegân-ı Selçuk: Selçuklu şehzadeleri
  • emâret: emirlik, yöneticilik
  • gazâ: din uğrunda yapılan savaş
  • Rûm: Anadolu'daki Hristiyan Rum halk ve devletler
  • meşâhir-i ümerâ-yı Selçûkiyye: Selçuklu emirlerinin ünlüleri
  • mahdûm: oğul

Sinop'un Fethi

Sinop, 26 Cemâziyelâhir 611'de (2 Kasım 1214) I. İzzeddin Keykâvus'a teslim oldu. Sultan şehrin önüne, elinde esir bulunan Trabzon Rum imparatoru I. Aleksios Komnenos'u da getirmişti; Sinoplular Aleksios'un serbest bırakılması ve gitmek isteyenlere izin verilmesi şartıyla şehri teslim etti. Sultan ertesi gün Aleksios'la bir antlaşma imzalayıp onu ülkesine gönderdi. Trabzon Rum İmparatorluğu bu tarihten 1243'teki Kösedağ yenilgisine kadar Selçuklu Devleti'ni üstün kabul etti. Sinop, Karadeniz'in en önemli ticaret limanıydı ve fethi Selçuklu devletinin gücünü ve itibarını artırdı.

Fetihten sonra surların onarımı Selçuklu emirlerine verildi. Sinop'ta bulunan 612 (1215/16) tarihli kitabelerden biri, Amasya emiri Kaymaz oğlu Mübârizeddin Behrâmşâh'ın "Amasya ve vilayetlerinin emirleriyle birlikte" iki burç, iki beden ve üç kemeri onardığını bildirir. Yakın zamanda bulunan ikinci kitabe aynı ekibin iki beden ve bir kemeri daha onardığını gösterir; bu, Amasya emirlerinin Sinop'ta hatırı sayılır bir işe giriştiğine ve maddi olarak güçlü olduklarına işaret eder. Okunabilen kitabe metinlerinde Esen Bay'ın adı geçmez, Amasya emirleri topluca anılır. Dolayısıyla Hüsameddin'in "Sinop fethinde bulundu" demesi, bu belgelerle çelişmez ve Amasya emirlerinin fetihten sonraki çalışmaya katıldığı bilgisiyle uyuşur; ancak Esen Bay'ın bu ekipte yer aldığı doğrudan doğrulanamadı.

Selçuklular Döneminde Amasya

Amasya, Danişmendlilerden sonra II. Kılıcarslan'ın saltanatı sırasında Selçuklu topraklarına katıldı. Kılıcarslan ülkeyi on bir oğlu arasında paylaştırırken Amasya'yı Melik Nizâmeddin Argunşah'a verdi; 1196'da II. Rükneddin Süleymanşah şehri kardeşinden geri aldı. Şehir Selçuklu döneminde "dârü'l-izz" (izzet ve şeref yurdu) diye anılırdı ve I. Alâeddin Keykubad zamanında devletin yönetim merkezlerinden biriydi. Hüsameddin'in "Amasya'da emirlik eden Selçuklu şehzadeleri" demesi, şehrin şehzadelere tahsis edilen bir merkez olma geleneğiyle uyuşur. Metinde adı geçen Nâsıreddin Şehinşah'ın hangi şehzade olduğu, babasının kim olduğu ve hangi yıllarda Amasya'yı yönettiği kaynaklarda bulunamadı.

Adlardaki bir benzerlik de not edilmelidir: bu maddedeki baba "Sûlî Bay", Hüsameddin'in 238. maddesinde Esen Bey Sâdeddin'in oğlu olarak anılan "Sûlî Bey" ile aynı adı taşır. İki Sûlî arasında bir akrabalık olup olmadığı kaynaklardan anlaşılamıyor; bu konuda bir şey söylemek mümkün değildir.

Başka kaynaklarda Esen Bay'a, babası Sûlî Bay'a ya da Şehinşâh'a dair doğrudan bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 333–333. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler