Hacıköylüdür. Oranın eşrâfından el-Hâc Ömer Fevzi Efendi bin Mustafa Ağa’nın mahdûmudur. Müftî-i kazâ Ankaralı Abdullah Efendizâde Ali Efendi’den mukaddimât-ı ulûmu okuyup 1266’da Amasya‘ya geldi.
Fuzalâdan İbikli el-Hâc Hasan, Şirvânî el-Hâc İsa Efendilerden beş yıl kadar tahsîl-i ulûm ederek 1271’de İstanbul’a gitdi. Burada fuzalâdan Müftüzâde es-Seyyid Ahmed Hâzım Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek 1275’de Mekteb-i nüvvâba girdi.
1277’de mektebden râbi’a derecesinde şehâdetnâme alıp Koçkiri kazâsı nâibi oldu. 1279’da müddet-i örfiyyesini ikmâl edib Hacıköyü’ne avdet etdi. 1280’de üstâdı Müftü Ali Efendi’nin vefâtına binâen Gümüşhacıköyü Müftüsü oldu.
1285’de Hicâz’a gidip yirmi beş yıl bilâ-infisâl tedrîs ve iftâ ile iştigâl ve kazânın terakkîyâtına hasr-ı âmâl [227] ederek 1305 senesi saferinde vefât etdi. Fâzıl, gâyet fakîh, sahî, vecîh, halûk, misâfir-perver, nâfizü’l-kelim, Amasya‘da mer’iyyü’l-hâtır, müdebbir, âlî-himmet, afîf, müteşerrî bir zât idi.
Mahdûmları, halefi olan Hâfız Mustafa Tevfik Efendi ile el-Hâc Abdullah Ağa ve birâderi el-Hâc Mehmed Ağa’dır. Hâfız Tevfik Efendizâde Ali Rıza Efendi Amasya meb’ûsu olmuşdu. Bunun mahdûmu İsmâil Hakkı Efendi’dir. Hacı Abdullah Ağa 1325’de vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Hacıköylüdür. Oranın ileri gelenlerinden Hacı Ömer Fevzi Efendi'nin, yani Mustafa Ağa oğlunun oğludur. Kaza müftüsü Ankaralı Abdullah Efendizâde Ali Efendi'den ilimlerin giriş derslerini okuyup 1266'da [1849-50] Amasya'ya geldi.
Âlimlerden İbikli Hacı Hasan ve Şirvânî Hacı İsa Efendilerin yanında beş yıl kadar öğrenim görüp 1271'de [1854-55] İstanbul'a gitti. Burada âlimlerden Müftüzâde Seyyid Ahmed Hâzım Efendi'den öğrenimini tamamlayıp 1275'te [1858-59] Mekteb-i Nüvvâb'a girdi.
1277'de [1860-61] mektepten dördüncü derece (râbi'a) üzerinden diploma alıp Koçkiri kazası naibi oldu. 1279'da [1862-63] mecburi görev süresini bitirip Hacıköyü'ne döndü. 1280'de [1863-64] hocası Müftü Ali Efendi'nin ölümü üzerine Gümüşhacıköyü müftüsü oldu.
1285'te [1868-69] Hicaz'a gidip yirmi beş yıl aralıksız ders vermek ve fetva vermekle uğraşarak, kazanın ilerlemesine gayretini adayarak 1305 yılı safer ayında [1887] öldü. Fazıl, çok bilgili fıkıhçı, cömert, saygın, ahlâklı, misafirperver, sözü geçen, Amasya'da hatırı sayılan, tedbirli, yüce gönüllü, iffetli, şeriata bağlı bir zattı.
Oğulları, yerine geçen Hâfız Mustafa Tevfik Efendi ile Hacı Abdullah Ağa ve kardeşi Hacı Mehmed Ağa'dır. Hâfız Tevfik Efendi'nin oğlu Ali Rıza Efendi Amasya mebusu olmuştu. Bunun oğlu İsmail Hakkı Efendi'dir. Hacı Abdullah Ağa 1325'te [1907] öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mukaddimât-ı ulûm: ilimlere giriş dersleri
- Mekteb-i Nüvvâb: kadı yardımcısı (naib) yetiştirmek için açılan okul
- râbi'a derece: dördüncü derece
- nâib: kaza kadısı, şer'î hâkim
- müddet-i örfiyye: naiplik görevinin belirli süresi
- müftî-i kazâ: kaza müftüsü
- iftâ: fetva verme
- bilâ-infisâl: aralıksız
- halef: yerine geçen
- meb'ûs: Meclis-i Mebusan üyesi
- mer'iyyü'l-hâtır: hatırı sayılan, gönlü gözetilen
- nâfizü'l-kelim: sözü geçen
Mekteb-i Nüvvâb
İsmail Efendi'nin öğrenim yolu, 19. yüzyıl ortasında kadılık mesleğinin yeniden düzenlenmesiyle çakışır. 5 Nisan 1855'te çıkarılan düzenlemeyle "kadı" yerine bütün şer'î hâkimler için "naib" sözcüğü kullanılmaya başlanmış, naibler bilgi ve yeteneklerine göre beş sınıfa ayrılmıştır. Süleymaniye Camii yakınındaki bir okulun Muallimhâne-i Nüvvâb olarak kullanılmasına 17 Ağustos 1855'te karar verilmiş; okulun adı 1883'te Mekteb-i Nüvvâb olarak değiştirilmiştir. Hüsameddin'in İsmail Efendi'nin 1275'te [1858-59] "Mekteb-i Nüvvâb'a girdi" demesi, okulun o yıllardaki adıyla değil sonraki adıyla bir anıştır; bu bir çıkarımdır. Okulun öğrenim süresi iki yıldır; İsmail Efendi'nin 1275'te girip 1277'de diploma alması bununla uyuşur. Maddeye göre merkeze uzak kazalarda naiplerin görev süresi yirmi dört aydı; İsmail Efendi'nin Koçkiri'deki 1277'den 1279'a uzanan görevi de iki yıldır, yani "müddet-i örfiyye" ibaresi bu süreye denk gelir (çıkarımdır). Diplomanın "dördüncü derece" olması, naibleri beş sınıfa ayıran bu düzenle ilgili görünür; mesleğe imtihanla yeni girenler beşinci sınıfta sayıldığı için bu da bir çıkarımdır.
İsmail Efendi'nin görev yeri olan Koçkiri kazasına ve ardından Hacıköyü'ne dönüşüne dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Hacıköyü'nün Kaza Merkezi Olması
İsmail Efendi'nin adı, Hüsameddin'in birinci ciltteki Hacıköyü bölümünde yeniden geçer. Orada yazıldığına göre kasabanın artan nüfusu ve önemi, kaza müftüsü Darendelizâde Hacı İsmail Hakkı Efendi'nin gayreti sayesinde gelişmiş, bütün kaza eşrâfıyla birlikte yürütülen çabayla 1299'da [1881-82] o zamana kadar nahiye merkezi olan Hacıköyü kaza merkezi, kaza merkezi olan Gümüş Kasabası ise nahiye merkezi olmuştur. Başka bir kaynak da kaza merkezinin 1882-1883'te Hacıköy'e taşındığını, yerleşmenin 1883'ten sonra Gümüşhacıköy adını aldığını bildirir; iki anlatı arasında bir yıllık fark vardır. Hüsameddin'e göre 1316'da [1898-99] kaymakam Yanyalı Mustafa Paşazâde Ali Rıza Bey bir hükümet konağı, rüşdiye mektebi, telgrafhane ve saat kulesi yaptırmıştır; müftü Hâfız Mustafa Tevfik Efendi bu yardım çalışmalarında büyük emek vermiştir. Metindeki mebus Ali Rıza Efendi, bu kaymakam Ali Rıza Bey ile karıştırılmamalıdır; ikisi ayrı kişilerdir.
Aynı bölümde Hâfız Mustafa Tevfik Efendi'nin babası Darendelizâde İsmail Hakkı Efendi'nin yerine müftü olduğu da yazılıdır; bu, metindeki "halefi" ibaresiyle uyuşur. Hüsameddin'in verdiği 1305 tarihi ise İsmail Efendi'nin öldüğü yıldır; 1280'deki müftülüğünden bu yıla 25 yıl vardır ve metindeki "yirmi beş yıl" bu süre olmalıdır. Hicaz yolculuğu 1285'te, yani bu sürenin ortalarında yer alır; bu bir çıkarımdır.
Ali Rıza Efendi'nin Amasya mebusu olduğu başka kaynaklarda doğrulanamadı; hangi meclis döneminde bulunduğu da metinde yazılı değildir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 332–332. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, Hacıköyü bahsi (s. 352–355).
Akademik çalışmalar