Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 332 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Mecitözü kazâsı dâhilinde Doğla köyünden İbrâhim’in mahdûmudur. Amasya‘ya genç iken gelip Canikli el-Hâc Mehmed ve Şeyhü’l-ulemâ Sipâhi Hâfız Ömer Efendilerden ikmâl-i tahsîl edib ders-i âm oldu.
Çeribaşı Mahallesi’nde ikâmet ve Sultân Bâyezîd Câmiinde tedrîse muvâzabet ve cuma günleri ve leyâlî-i mübârekede Çeribaşı Câmiinde [225] vaaz ve nasîhat ederek imrâr-ı hayât ve 1278’de vefât etdi. Âlim, sâlih, kânî, vâiz bir zât idi.
Mecitözü kazasına bağlı Doğla köyünden İbrahim'in oğludur. Amasya'ya genç yaşta gelip Canikli Hacı Mehmed ve âlimlerin başı Sipâhi Hâfız Ömer Efendilerden öğrenimini tamamladı ve ders-i âm oldu.
Çeribaşı Mahallesi'nde oturdu, Sultan Bayezid Camii'nde ders vermeyi sürdürdü; cuma günleri ve mübarek gecelerde Çeribaşı Camii'nde vaaz ve nasihat ederek ömrünü geçirdi ve 1278'de [1861-62] öldü. Âlim, dindar, kanaatkâr, vaiz bir zattı.
İsmail Efendi'nin oturduğu Çeribaşı Mahallesi, Hüsameddin'in birinci ciltte anlattığına göre Karakaya'nın kuzey eteğinde, eskiden Sungur Mülkü denen yerde kurulmuştur. Doğusunda Acem Ali, batısında Devehâne, kuzeyinde Bozahâne, güneyinde Şehre Küstü mahalleleri bulunur. Mahalle, Amasya emiri Şadgeldi Paşa ve sonra Devatdar Ahmed Paşa zamanında ileri gelen emirlerden Çeribaşı Eminüddin Mehmed Çelebi'nin burada oturup bir mescit yaptırması nedeniyle bu adı almıştır. Camiin tarih taşı sökülmüş, vakfiyesi de bulunamamıştır; yapım tarihi ancak kurucunun 793'te [1391] hayatta olduğunun belli olduğu bir vakfiye şahitliğinden dolaylı olarak çıkarılır. Hüsameddin camiin yapı tarzının Sarachane Camii'ne benzediğini, her ikisinin de tarih taşlarının sökülmüş olduğunu ve bunun incelenmeye değer bulunduğunu yazar; ayrıca Şadgeldi Padişah'ın adı ve emareti bu yapılardan silinmiş görünmektedir. Camiye 1197'de [1782-83] bir minare eklenmiş, 1118'de [1706-07] müftü Mütevellizâde Hacı Ahmed Efendi bir minber koydurmuştur. Ziya Paşa 1281'de [1864-65] camiyi onarttı; kubbe sonradan yine akınca, Hüsameddin'in babası Abdîzâde Hacı Mehmed Ağa 1309'da [1891-92] kubbenin üstüne ağdırma denen bir yapıyla onu korumaya aldı.
Hüsameddin, aynı camiin batısına bitişik evde doğmuştur. Bir biyografi kaynağı da doğum yerini Çeribaşı olarak verir. İsmail Efendi'nin vaaz verdiği cami böylece kitabın yazarının doğduğu mahalleye aittir. İsmail Efendi 1278'de [1861-62], Hüsameddin ise 1286'da [1869] dünyaya geldiği için yazarın onu görmesi mümkün değildir; metindeki bilgi başkalarının anlatımına ya da kayıtlara dayanmalıdır.
Doğla, bugün Çorum'un Mecitözü ilçesine bağlı küçük bir köydür; 2022'de nüfusu 371'dir. Köyün 19. yüzyıldaki idarî bağlılığı bakılan kaynaklarda doğrulanamadı. İsmail Efendi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Birincil kaynaklar
Diğer kaynaklar