Amasyalıdır. Amasya şıhnesi olan Hüsâmeddîn Beytemûr Bay’ın oğludur. Pederi “Baytemur” demekle de ma’rûfdur. İbtidâ Sivas emîri Timurtaş Bey’in maiyyetinde bulunarak ta’ayyün ve emâret kazandı.
Ba’dehû Amasya emîri Torumtayzâde Emîr Şerefeddîn Ya’kub Şâh’ın ma’iyyet-i ümerâsından olub 741’de Şeyh Hasan Sağir tarafında Eretna Bey’e karşı harb etdi. Emîr Şeyh Hasan’ın mağlûben Tebriz’e avdetinde beraber bulundu. Ya’kub Şâh’ın şehâdetinden sonra kaçıp Eretna Bey’e ilticâ etdi.
749’da İnepazarı ve Turhal taraflarının emîri olup [233] Emîr Kutlu Şâh devrinde hayli nüfûz ve i’tibâra erdi. 758’de Kutlu Şâh ile Konya harbinde bulundu. Sonra vefât etdi. Mahdûmu Hâs Bey ve kerîmesi Ayşe Hâtun ma’rûfdur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya şahnesi (güvenlik görevlisi) olan Hüsâmeddin Beytemûr Bay'ın oğludur. Babası "Baytemur" diye de bilinir. Önce Sivas emiri Timurtaş Bey'in yanında bulunarak tanınıp emirlik elde etti.
Sonra Amasya emiri Torumtayoğlu Emîr Şerefeddin Ya'kub Şâh'ın emirleri arasında yer alıp 741'de [1340-41] Küçük Şeyh Hasan'ın tarafında Eretna Bey'e karşı savaştı. Emîr Şeyh Hasan'ın yenilgiyle Tebriz'e dönüşünde onunla birlikteydi. Ya'kub Şâh'ın şehit edilmesinden sonra kaçıp Eretna Bey'e sığındı.
749'da [1348-49] İnepazarı ve Turhal taraflarının emiri olup Emîr Kutlu Şâh zamanında epeyce nüfuz ve itibara kavuştu. 758'de [1357] Kutlu Şâh ile birlikte Konya savaşında bulundu. Sonra öldü. Oğlu Hâs Bey ile kızı Ayşe Hatun tanınır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- şıhne: şahne, bir şehirde güvenlik ve düzenden sorumlu görevli
- ta'ayyün: tanınma, belirginleşme
- emâret: emirlik
- ma'iyyet: bir büyüğün yanında, buyruğunda olanlar
- ümerâ: emirler
- avdet: geri dönüş
- iltica: sığınma
- nüfûz ve i'tibâr: etki ve saygınlık
- kerîme: kız çocuk
Timurtaş, Küçük Şeyh Hasan ve Eretna
Metindeki isimler, İlhanlı Anadolusu'nun çözülme yıllarını anar. Çoban oğlu Timurtaş, İlhanlı hükümdarı Ebû Said tarafından Anadolu valiliğine getirilmişti; babası Emîr Çoban 1327'de öldürülünce Mısır'a sığınmak için yola çıkarken yerine kayınbiraderi Alâeddin Eretna'yı bıraktı. Ebû Said'in 1335'te ölümü üzerine Büyük Şeyh Hasan İran'a dönerken Eretna'yı yerine vekil bıraktı. Demirtaşoğlu Çobanlı Küçük Şeyh Hasan, Aladağ'da Büyük Şeyh Hasan'ı yendikten (1337) sonra Eretna'yı kendisine bağlanmaya çağırdı; Eretna bu teklifi reddedip Anadolu'da idareyi eline aldı (738/1337-38) ve Küçük Şeyh Hasan'ın tehditleri karşısında Memlûk sultanından kendisine nâiplik belgesi istedi. Hüsameddin'in 741'de (1340-41) andığı Eretna'ya karşı savaş, bu karşılaşmanın bir devamı olabilir; ancak okunan kaynaklarda 741 yılına ait bir çatışma anlatılmaz, bu nedenle bağlantı çıkarımdır. Esen Geldi Bey'in Timurtaş'ın yanında bulunduğu bilgisi, Timurtaş'ın Anadolu'dan ayrıldığı 1327'den önceye gider.
Kutlu Şah ve Amasya
Emir el-Hac Nureddin Kutlu Şah, Amasya emiri Tulî Bey'in ölümünden sonra emirliğe geçmiş, Amasya'nın yanı sıra Sivas'ı, Tokat'ı ve bağlı yerleri, kimi zaman da Kayseri ile Konya'yı yönetmiştir. Emir oluşunun tarihi tam bilinmez; kimi karinelerden hicrî 747'de (1346-47) emir olduğu anlaşılır. Kutlu Şah'ın uzun süre Karamanoğullarıyla mücadele ettiği, kardeşi Şerafeddin Doğan Şah'ın Turhal beyi olduğu ve Kutlu Şah'ın 762'de (1360-61) Karamanoğullarıyla yaptığı savaşta yenilip öldüğü bildirilir. Bu çerçeve, Esen Geldi Bey için verilen bilgilerle uyuşur: Turhal çevresinin emirliği, Kutlu Şah'ın hizmeti ve Konya'da bir savaş. 758 (1357) tarihli "Konya harbi"nin Kutlu Şah'ın Karamanoğullarıyla savaşlarından biri olduğu düşünülebilir, ama bu bir çıkarımdır; kaynakta bu savaşın yılı ve yeri belirtilmemiştir. Furkani'nin makalesinde Kutlu Şah'ın oğlu Şadgeldi'nin 1359'da Amasya emiri olarak atandığı yazılıdır; bu da 749-758 aralığındaki İnepazarı ve Turhal emirliğinin Şadgeldi'den önceki dönemde yer aldığını gösterir.
Hüsameddin'in "Torumtayoğlu Emîr Şerefeddin Ya'kub Şâh" ve onun "şehit edilmesi" hakkında okunan kaynaklarda bilgi bulunamadı. Beytemûr Bay, Esen Geldi Bey'in oğlu Hâs Bey ve kızı Ayşe Hatun için de başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 334–334. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar