AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Esen Bey-Emîr Mücâhiddîn Gâzi

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 333 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

[230] Havzalıdır. Oranın emîri olan Emîr Bedreddîn İldâş Bey’in mahdûmudur. Pederinin vefâtında Havza beyi olarak züamâ sırasına girdi. İshak Baba harbinde din ve milleti müdâfaa ederek ümerâdan olup 641 senesi muharreminde Moğol harbinde vefât etdi. Birâderi Emîr Mübârizeddîn İsa Bey yerini tutdu.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Havzalıdır. Oranın emiri Emîr Bedreddin İldâş Bey'in oğludur. Babasının ölümü üzerine Havza beyi olarak ileri gelen emirler (züamâ) sırasına girdi. İshak Baba savaşında din ve milleti savunarak emirler arasında yer aldı; 641 [1243-44] yılı muharreminde Moğol savaşında öldü. Kardeşi Emîr Mübârizeddin İsa Bey onun yerini tuttu.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • züamâ: Osmanlı'da büyük tımar sahipleri için kullanılan terim; burada ileri gelen emirler anlamında olmalıdır (çıkarım)
  • emîr: komutan, bölge yöneticisi
  • mahdûm: oğul
  • müdâfaa: savunma
  • ümerâ: emirler
  • Mübârizeddin: "dinin savaşçısı" anlamında unvan

İshak Baba Savaşı

Hüsameddin'in "İshak Baba harbi" dediği olay, 1240 yılında II. Gıyâseddin Keyhusrev döneminde patlak veren Babaî isyanıdır. İsyan Amasya yöresinde faaliyet gösteren Türkmen şeyhi Baba İlyâs adına yürütülüyordu; ancak ilk kıvılcımı onun yardımcısı Baba İshak 637'de (1240) Kefersud'da çıkardı. Kısa sürede Orta Anadolu'ya yayılan isyanda Baba İlyâs Amasya'da Selçuklu kuvvetlerince kuşatılıp yakalandı ve idam edildi. Bunun üzerine Baba İshak Amasya'ya gelip kalabalık bir kuvvetle Konya üzerine yürüdü, ama yolda Kırşehir yakınındaki Malya ovasında Selçuklu ordusu tarafından yenilip öldürüldü. Havza'nın Amasya'ya yakınlığı düşünülürse yöre emirlerinin bu harekâtta Selçuklu safında yer almış olması akla gelir; Esen Bey'in adı geçen kaynaklarda doğrulanamadı, dolayısıyla bu bir çıkarımdır.

Kösedağ Savaşı

641 (1243) tarihi, Selçuklu ordusunun Moğollar karşısında ağır yenilgiye uğradığı Kösedağ Savaşı'na denk gelir. Kaynaklara göre otuz bin kişilik Moğol ordusuna karşı sultanın yanındaki genç komutanlar yirmi bin kişilik seçme bir kuvvetin yeteceğini savunmuş, bu birlik ovaya inip Moğolların klasik düzmece kaçış ve çevirme taktiğiyle neredeyse tamamen yok edilmiştir. Gece sultan Tokat'a, vezir Mühezzebüddin Ali ise Amasya'ya kaçmıştır. Vezir daha sonra Amasya'da şehrin kadısı Fahreddin'le görüşmüş ve Moğollarla barış kararı alınmıştır. Hüsameddin'in verdiği "641 muharremi" ayı, kaynakların yalnız yıl olarak andığı bu savaş için ek bir ayrıntıdır; bu aya ilişkin başka bir kayıt okunamadı. "Moğol harbinde" ölen Esen Bey'in Kösedağ'da mı yoksa öncesindeki bir çatışmada mı düştüğü kaynaklarda doğrulanamadı.

Havza

Selçuklu döneminde ve sonrasındaki beylikler çağında Havza'nın idari durumu ve gelişimi hakkında ayrıntılı bilgi kaynaklarda sınırlıdır; bölgenin Türk egemenliğinde kaldığı bilinir. Sonraki yıllara ait bir kayda göre 1277'de Havza'da yaşayan Türkmen Güdürlü aşiretinin reisi Celâleddin Mâh Âlem Amasya'ya saldırmıştır; bu da Havza çevresinde güçlü bir Türkmen varlığına işaret eder.

Başka kaynaklarda Emîr İldâş Bey'e, Esen Bey'e ve kardeşi Mübârizeddin İsa Bey'e dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 333–333. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler