Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 334 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Amasya Beylerbeyi Emîr Seyfeddîn Torumtay’ın Türk kölesidir. Müşârün-ileyhin zaman-ı vilâyetinde kethüdâsı [232] olarak nâil-i imâret oldu. 675’de esir olan Torumtayzâde Emîr Sinâneddîn Mûsâ Bey’i fidye ile tahlîs için 676’da Mısır’a gidip geldi.
Torumtay’ın vefâtından hafîdi Emîr Nâsıreddîn Mehmed Bey’in maiyyetinde Amasya ümerâsından olup 710 sâline doğru vefât etdi. Mahdûmu Mûsâ Bey’dir. Bunun evlâdına Esen Tay Oğulları dendi.
Amasya beylerbeyi Emîr Seyfeddin Torumtay'ın Türk kölesidir. Adı geçenin valiliği zamanında onun kethüdâsı (kâhyası) olarak emirliğe erişti. 675'te [1276-77] esir düşen Torumtayoğlu Emîr Sinâneddin Mûsâ Bey'i fidyeyle kurtarmak için 676'da [1277-78] Mısır'a gidip geldi.
Torumtay'ın ölümünden sonra torunu Emîr Nâsıreddin Mehmed Bey'in yanında Amasya emirlerinden olup 710 [1310-11] yılına doğru öldü. Oğlu Mûsâ Bey'dir. Bunun çocuklarına Esen Tay Oğulları denildi.
Torumtay, Alâeddin Keykubad zamanında Selçuklu sarayına girmiş, II. Gıyâseddin Keyhusrev'in saltanatının sonlarında Amasya kale komutanı olmuş, bir süre Malatya emirliği yaptıktan sonra Amasya valiliğine atanmıştır. 1249'dan itibaren Amasya valisi sayılır. II. İzzeddin Keykâvus ile IV. Kılıcarslan arasındaki iktidar çekişmesinde esir düşmüş, sonra affedilmiştir. 1254'te Moğol hükümdarı Möngke Han'a gönderilen Selçuklu heyetinde bulunmuştur. Selefi Seyfeddin Haydar'ın Moğolların şikâyeti üzerine Amasya'dan ayrılmak zorunda kaldığı bir dönemde göreve gelmiş ve artan Moğol baskısına karşı halkı gözeten bir yönetim sürdürmüştür. Hüsameddin'in "beylerbeyi" demesi, Torumtay'ın bu üst düzey konumuyla uyuşur.
1276'da Moğol karşıtı Hatîroğlu Şerefeddin isyanı çıkınca Şerefeddin, Torumtay'ın oğlu Sinâneddin Mûsâ'yı kardeşi ve başka emirlerle birlikte Memlûk sultanı Baybars'tan yardım sağlamak üzere Şam'a göndermiştir. İsyan başarısız olmuş, Moğol komutanı Kongurtay Anadolu'ya gelip durumu denetim altına almış, Şerefeddin idam edilmiştir. Torumtay ise yargılanırken isyana zorla katıldığını söylemiş, 400.000 dirhem para, 200 at, Moğol beylerine hediyeler ve kışın 1.000 Moğol askerinin bakımı gibi şartlarla canını kurtarmıştır. Mûsâ ise Baybars'la görüşüp onu Anadolu'ya gelmeye ikna edenlerden biridir; olaylar beklenen sonucu vermeyince Baybars onu ve birkaç kişiyi tutuklamıştır. Mûsâ Mısır'da esir tutulmuş, serbest bırakıldıktan sonra hasta olarak Amasya'ya dönmüş ve bir süre sonra ölmüştür.
Bu anlatım Hüsameddin'in 675'te esir düşme bilgisiyle uyuşur: 1276 yılı büyük ölçüde hicrî 675'e denk gelir. Baybars, 15 Nisan 1277'de Elbistan'da Moğolları yenmiş, çatışmanın ardından birçok Rumî asker esir alınmış, Pervâne'nin oğlu da tutsak edilmiştir. Bu tarih hicrî 675 yılının son aylarına rastladığından Mûsâ'nın esareti bu seferle ilgili olabilir; bu bir çıkarımdır ve kaynaklarda doğrulanamadı. Fidyeyle kurtarılma bilgisi okunan kaynaklarda geçmez, yalnızca Hüsameddin'de vardır.
Torumtay'ın ölüm tarihi kaynaklarda 1280 olarak geçer; Torumtay Türbesi kitabesinin yapım tarihi olan 1278'i ölüm yılı olarak veren araştırmacılar da vardır. Vali olarak yerine Mûsâ'nın oğlu Nâsıreddin Mehmed Bey getirilmiştir; bu, Hüsameddin'in "hafîdi Emîr Nâsıreddin Mehmed Bey" ifadesiyle örtüşür. Torumtay'ın Gök Medrese için kurduğu vakfın mütevelliliği de önce kendisine, sonra torunu Mehmed b. Sinâneddin Mûsâ'ya ve onun erkek soyuna bırakılmıştır. Esen Tay adı ve "Esen Tay Oğulları" sözü okunan kaynaklarda geçmez. 1277'de Torumtay'ın vekili olarak adı geçen kişi İzzeddin Gül Bey'dir; onun Esen Tay'la ilişkisine dair bir kayıt yoktur.
Torumtay'ın 1278'de yaptırdığı türbe, Amasya'da Gök Medrese Camii'nin karşısında bugün de ayaktadır. Türbede Torumtay'ın yanı sıra çocuklarının ve torunlarının da mezarları bulunduğu bildirilir; böylece Hüsameddin'in andığı Mûsâ ve Nâsıreddin Mehmed'in aynı yapıda yatıyor olması beklenebilir, ama bu bir çıkarımdır. Yapı iki katlı, dikdörtgen planlı ve ağırlıklı olarak kesme taştan yapılmış, süslemeleri üst kısımlarda toplanmıştır.
Başka kaynaklarda Esen Tay'a ve oğlu Mûsâ Bey'e dair bilgiye rastlanmadı.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar
Karekod · QR code
Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.
This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.