Şirvânlıdır. Türkmenlerden Sâtık bin Ya’kub bin İbrâhim mahdûmudur. Pederi “Sıddîk” diye yâd olunurdu. Bağdad’a gidip ulemâdan ve hâssaten eş-Şeyh Şehabeddîn Ömer es-Sühreverdîden ulûm-i şer’iyye ve maârif-i sufîyye ahz ve tahsîl ederek 626 senesi şevvâlinde icâzetnâme aldı.
Kütübhâneleri teftîş esnâsında elime geçen, “Avârifü’l-Maârif” kitâbının zahrında şu ibâre görüldü:
سمع شيخنا شيخ شيوخ اإلسالم عمر بن محمد بن عبد هللا بن عموية السهروردى مد هللا عمره ونفع به طالبى
سبيل الرشاد هذا الكتاب المسمى بعوارف المعارف الشيخ الزاهد الفقيه العالم تقى الدين جمال األئمة اسن بن
صديق بن يعقوب بن ابراهيم الشروانى مع اخرين
¹⁴⁷ بقرائته فضلبن الحسن بن الحسين الشافعى الفقير الهمدانى كاتب السماع فى شوال سنة ست وعشرين و
ستمائة
[ 231]Ba’dehû Şirvân’a avdet ve tedrîs ve irşâda mübâşeret ederek binlerce talebe ve mürîdân kendisine intisâb etdiğinden cemiyyeti şâyân-ı dikkat bir hâle geldi. Bunu hoş görmeyen Samûk Noyin Rûm eyâleti nâzırı oldukda 648’de kendisine bir hürmet-i mahsûsa şeklinde yanına alıp Anadolu’ya geldi.
Bir müddet Amasya‘da Samûk Noyin’le beraber ikâmet etdi. Sonra Samûk Noyin Köprü’de çiftliğinde ikâmet etdiği müddetçe beraber yanında bulunup 664 hudûdunda Köprü’de vefât etdi. Meşâhir-i ulemâ ve meşâyihden idi. Mahdûmu Şemseddîn Mehmed vefâtından sonra Şirvân’a gidip ahfâdından eş-Şeyh Alâeddîn Ali bin İbrâhim bin Mehmed eş-Şirvânî Amasya emîri Şadgeldi Paşa devrinde Amasya’ya gelip Köprü’de ikâmet etdi. Tâcî Beyzâdeler bunun ahfâdıdır.
Günümüz Türkçesiyle
Şirvanlıdır. Türkmenlerden Sâtık oğlu Ya'kub oğlu İbrâhim'in oğludur. Babası "Sıddîk" diye anılırdı. Bağdat'a gidip âlimlerden, özellikle Şeyh Şehâbeddin Ömer es-Sühreverdî'den şer'î ilimleri ve tasavvuf bilgilerini alıp tahsil ederek 626 şevvalinde [1229] icâzetname aldı.
Kütüphaneleri denetlerken elime geçen "Avârifü'l-Maârif" kitabının zahrında şu ibare görüldü; anlamı şöyledir:
Şeyhimiz, şeyhülislâmların şeyhi Ömer b. Muhammed b. Abdullah b. Ammûye es-Sühreverdî'nin (Allah ömrünü uzatsın, doğru yol taliplerini onunla faydalandırsın) huzurunda Avârifü'l-Maârif adlı bu kitap, zâhid, fakih, âlim Şeyh Takıyyüddin Cemâlüleimme Esen b. Sıddîk b. Yakub b. İbrâhim eş-Şirvânî tarafından, başkalarıyla birlikte, kendi okumasıyla dinlenmiştir.
Dinleme kaydını yazan: Fadl b. Hasan b. Hüseyin eş-Şâfiî, fakir, Hemedânî. Şevval 626.
Sonra Şirvan'a dönüp ders vermeye ve yol göstermeye başladı; binlerce öğrenci ve mürit ona bağlandığından topluluğu dikkate değer bir hâle geldi. Bunu hoş karşılamayan Samûk Noyin, Rum eyaleti yöneticisi olunca 648'de [1250-51] özel bir saygı gösterisi biçiminde onu yanına alıp Anadolu'ya geldi.
Bir süre Amasya'da Samûk Noyin'le birlikte oturdu. Sonra Samûk Noyin Köprü'deki çiftliğinde kaldığı sürece onunla birlikte yanında bulundu ve 664 dolaylarında [1265-66] Köprü'de öldü. Ünlü âlim ve şeyhlerdendi. Oğlu Şemseddin Mehmed, onun ölümünden sonra Şirvan'a gitti. Torunlarından Şeyh Alâeddin Ali bin İbrâhim bin Mehmed eş-Şirvânî ise Amasya emiri Şadgeldi Paşa zamanında Amasya'ya gelip Köprü'de yerleşti. Tâcî Beyzâdeler bunun torunlarıdır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ahz ve tahsîl: alma ve öğrenme
- ulûm-i şer'iyye ve maârif-i sûfiyye: dinî ilimler ve tasavvuf bilgileri
- icâzetnâme: hocanın ders vermeye ve rivayet etmeye yetki verdiği belge
- zahr: bir yaprağın ya da kitabın arka, dış yüzü; burada kitap üzerindeki kayıt yeri
- tedrîs ve irşâd: ders verme ve yol gösterme
- mürîd: bir şeyhe bağlı öğrenci, tarikat müridi
- intisâb: bağlanma
- noyin (noyan): Moğollarda komutan, bey unvanı
- nâzır: yönetici, gözetici
- ahfâd: torunlar, soyundan gelenler
- semâ: bir eserin hocadan dinlenmesi; bu dinlemenin yazıyla kaydı
Sühreverdî ve Avârifü'l-Maârif
Şehâbeddin Ömer es-Sühreverdî, 539'da (1145) Zencan yakınındaki Sühreverd'de doğmuş, 632'de (1234) ölmüş, Bağdat'ta halife Nâsır-Lidînillâh döneminde fütüvvet teşkilâtının düzenlenmesine öncülük etmiş bir âlim ve sûfîdir. Tarikatlar döneminde yazılan ilk eserlerden olan Avârifü'l-Maârif, altmış üç bölümden oluşur ve yazarının önsözde belirttiğine göre sûfîliğin şeriata uygun esaslarını ortaya koymak ve savunmak için kaleme alınmıştır. Eser sonradan Farsçaya birkaç kez çevrilmiş, 1458'de de Bigalı Hacı Ahmed tarafından Türkçeye aktarılmıştır. Esen Şeyh'in kitabı dinlediği 626 yılı Sühreverdî'nin ölümünden altı yıl öncesine denk geldiği için kayıt, hocanın hayatta olduğu döneme aittir ve bu açıdan çelişki yoktur.
İcâzetname ve Semâ Kaydı
Hüsameddin Esen Şeyh'in 626'da icâzetname aldığını yazar, ancak gösterdiği belge icâzetname değil semâ kaydıdır: kitabın Sühreverdî'nin huzurunda okunup dinlendiğini bildirir. Hüsameddin kaydı, kütüphaneleri denetlediği sırada bir Avârif nüshasında gördüğünü söyler; nüshanın hangi kütüphanede bulunduğu yazılı değildir ve kayıt başka bir kaynakta doğrulanamadı. Ayrıca metinde baba adı "Sâtık" biçiminde geçerken kayıttaki ad "Sıddîk"tır; aynı kişiyi gösteren iki yazım olması gerekir (çıkarımdır).
Samûk Noyin ve Köprü
Amasya, 1243'teki Kösedağ yenilgisinden sonra önce Büyük Moğol Hanlığı'na, 1256'dan itibaren İlhanlı Devleti'ne bağlanmıştır; Rum eyaletini yöneten bir Moğol noyanının Amasya'da oturması bu çerçeveye uyar. Hüsameddin, Samûk Noyan'ın adını başka bir yerde de anar: Torumtay'ın eşinin adını "Güray Hatun, Samuk Noyan'ın kızı" diye kaydeder (Osman Turan ise eşin adını Gürcü Hatun olarak verir ve II. Gıyâseddin Keyhusrev'in kızı sayar). Samûk Noyin'in kimliği ve Rum eyaletindeki görevi başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Metindeki "Köprü", bugünkü Vezirköprü'dür. Kedağra Kasabası ile Köprü köyünü içeren bölge, Köprülü Mehmed Paşa'nın vezirliği sırasında Vezirköprü adını almıştır. Esen Şeyh'in 664 dolaylarında burada öldüğü ve mezarının yeri başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Şirvânî Ailesi ve Tâcî Beyzâdeler
Hüsameddin'in "Tâcî Beyzâdeler" dediği soy, XV. yüzyıl kayıtlarında da izlenir. 896'da (1491) Şehzade Ahmed'in divan kâtibi olarak atanan Tâcî Bey, Amasya'nın tanınmış simalarından Alâeddin Şirvânî'nin torunlarından biri olarak anılır. Tâcî Bey Köprü köyünde bir cami, bir imarethane ve bir hamam yaptırmış, İstavlaz Çayı kıyısındaki yüksek bir noktada da şehzade adına bir saray inşa ettirmiştir. Şehzade Ahmed'in bahar aylarında düzenli olarak bu saraya gelmesi köyün ününü artırmış, köy kısa sürede kasaba olmuştur. Bu kayıt Hüsameddin'in anlattığı soy zinciriyle uyuşur: Alâeddin Ali'nin Şadgeldi Paşa zamanında (Şadgeldi 1359'dan 1381'e kadar Amasya emiriydi) Köprü'ye yerleşmesi ile onun soyundan Tâcî Bey'in yüz yıl kadar sonra aynı yerde görünmesi, "ahfâd" sözcüğü geniş anlamda alındığında çelişmez. Tâcî Bey'in Esen Şeyh'in soyundan olduğu ise yalnız Hüsameddin'in söylediği bir bilgidir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 333–334. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Hasan Kâmil Yılmaz, "Sühreverdî, Şehâbeddin", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/suhreverdi-sehabeddin
- Firdevs Özen, "Amasya'nın İlhanlı Hâkimiyetinde Siyasî, İktisadî ve Kültürel Durumu", Sosyal Bilimler Araştırmaları 13, Amasya Üniversitesi Yayınları, 2024, s. 79 vd.
- İnan Demirtaş, "Şehzade Ahmed'in Amasya Sancak Beyliği", Sosyal Bilimler Araştırmaları 13, Amasya Üniversitesi Yayınları, 2024, s. 133 vd.
- Mehterhan Furkani, "Siyasî ve İlmî Bir Kişilik: Amasya Emiri Hacı Şadgeldi Paşa ve ed-Dürerü'l-Mensûretü fi'l-Furû' Adlı Eserin Kendisine Nispeti", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı I, Amasya 2017, https://isamveri.org/pdfdrg/G00226/2017/2017_FURKANIM.pdf