AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İbrâhim Ağa-Gümüşoğlu el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 75 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Esbak Bostancıbaşı Amasyalı Gümüş el-Hâc Süleyman Ağazâde Ömer Ağa’nın oğludur. Enderûn sarayına girip orada tefeyyüz ederek Sultân Mahmûd Hân-ı Sânî’ye kahvecibaşı oldu. 1252’de azliyle Amasya’ya gönderildi. 1254 tahrîr nüfûsunda Bağ-ı Helkis Mahallesi’nde kırk beş yaşında olarak yazılmış olduğu nüfûs defterinde görüldü. 1262’de idâre a’zâsından olup 1271 hudûdunda vefât etdi. Gümüş, fidda ma’nâsına olan gümüşdür. Câmus ma’nâsına olan kömüş değildir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Eski bostancıbaşı Amasyalı Gümüş el-Hâc Süleyman Ağa'nın oğlu Ömer Ağa'nın oğludur. Enderun sarayına girip orada yetişerek Sultan II. Mahmud'un kahvecibaşısı oldu. 1252 [1836-37] yılında görevinden alınarak Amasya'ya gönderildi. 1254 [1838-39] nüfus yazımında Bağ-ı Helkis Mahallesi'nde kırk beş yaşında olarak kaydedildiği, nüfus defterinde görülmektedir. 1262 [1845-46] yılında idare meclisi üyesi oldu ve 1271 [1854-55] dolaylarında öldü. "Gümüş" adı, Arapça "fıdda" karşılığı olan gümüştür; manda anlamına gelen "kömüş" değildir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • esbak: önceki, eski (görevden ayrılmış)
  • bostancıbaşı: Bostancı Ocağı'nın başı
  • Enderûn: Topkapı Sarayı'nın iç bölümü ve buradaki saray okulu
  • tefeyyüz: feyiz alma, yetişme
  • kahvecibaşı: padişahın kahve hizmetini gören saray görevlilerinin başı
  • azl: görevden alma
  • tahrîr-i nüfûs: nüfus yazımı, sayım
  • idâre a'zâsı: idare meclisi üyesi
  • fidda: gümüş (Arapça)
  • câmus: manda (Arapça); Türkçede "kömüş"

Gümüşoğulları

Hüsameddin, İbrâhim Ağa'nın dedesi Süleyman Ağa'nın hayatını eserinin başka bir cildinde ayrıca anlatır. Buna göre Ebûbekir'in oğlu olan Amasyalı Süleyman Ağa, sadrazam Zanalızâde es-Seyyid el-Hâc Ahmed Paşa'nın adamları arasındaydı ve onun sadaretinde Enderun'a alınıp Bostancı Ocağı'na yazıldı. Sarayda yetişerek 1165 [1751-52] yılında haseki, 1171 [1757-58] yılında bostancılar kethüdası, 1175 [1761-62] yılında bostancıbaşı oldu. Üçüncü kez sadrazam olan Bâhir Mustafa Paşa'nın kethüdası Amasyalı Mustafa Ağa ile dostluğu bulunduğundan, 1178 [1765] yılı Şevvalinde sadrazamın azli ve idamı üzerine o da görevden alındı. Hizmetinde bir kusuru görülmediği için kendisine dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı verildi ve geçici olarak Amasya'ya gönderildi. İki yıl kadar Amasya'da Helkis Bağçesi'nde oturup evlendi; daha sonra önemli işlerde kullanıldı ve 1189 [1775] yılında görevle Hicaz'a gitti. Oğulları Ebûbekir ve Ömer ağalardır. Hüsameddin aynı yerde Ömer Ağa'nın oğlu "Kahvecibaşı İbrâhim Ağa"nın 1262 [1846] yılında hayatta olduğunu not eder ve aileye "Gümüşoğulları" dendiğini söyler.

Bu iki kayıt birbirini tamamlar. Ailenin Amasya'daki yeri, dedenin sürgün yıllarında yerleştiği Helkis bağları olmalıdır; torun İbrâhim Ağa da elli yıl sonra aynı semtte, Bağ-ı Helkis Mahallesi'nde yazılmıştır. Dede saraya bostancı olarak, torun ise Enderun'dan yetişerek girmiştir. Hüsameddin'in her iki maddede de "Gümüş" adının fıdda, yani gümüş anlamında olduğunu, mandayı anlatan "kömüş" sözüyle karıştırılmaması gerektiğini özellikle belirtmesi, adın halk arasında farklı söylendiğini düşündürür.

Enderun'da Kahvecibaşılık

Enderun, XV. yüzyılın ortalarından itibaren medreseler dışındaki en önemli resmî eğitim kurumu sayılan saray okuluydu ve devletin sivil ve askerî yöneticilerini yetiştirmek için kurulmuştu. Kademelerinin en üstünde, Fâtih döneminde kurulan ve mevcudu kırk kadar olan Has Oda bulunuyordu. Hünkâr müezzini, sır kâtibi, sarıkçıbaşı, kahvecibaşı ve başçavuş gibi doğrudan padişahın hizmetinde bulunan görevliler Has Oda mensupları arasından seçilirdi. Has Oda'dan çıkanlar kıdemlerine göre önemli görevlere atanırdı. İbrâhim Ağa'nın II. Mahmud'a kahvecibaşı olması, padişahın en yakın çevresine kadar yükseldiğini gösterir. Görevden alınıp Amasya'ya gönderilmesinin sebebini Hüsameddin söylemez.

Bağ-ı Helkis Mahallesi ve Nüfus Kayıtları

Hüsameddin bu maddede bir arşiv belgesine doğrudan dayanır: İbrâhim Ağa'yı 1254 [1838-39] tarihli nüfus defterinde, Bağ-ı Helkis Mahallesi'nde kırk beş yaşında kayıtlı olarak görmüştür. Buna göre İbrâhim Ağa'nın doğumu 1209 [1794-95] yılı dolaylarına düşer. Selim Özcan'ın yayımladığı 1256 [1840] tarihli Amasya nüfus defterinde mahalle "Bağıhelkıs" adıyla geçer ve 23 Müslüman, 9 gayrimüslim hanesi vardır. 1260-1261 [1844-45] tarihli temettuat defterlerinde de aynı mahalle 21 Müslüman ve 9 gayrimüslim haneyle görünür; gayrimüslim hane sayısı iki sayımda değişmemiştir. Mahallenin Müslümanlarla gayrimüslimlerin birlikte yaşadığı küçük bir semt olduğu anlaşılır. Özcan'ın kullandığı defter Hüsameddin'in andığı 1254 defterinden iki yıl sonraya aittir; Hüsameddin'in gördüğü defter ayrıca yayımlanmış değildir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.