Amasya alaybeyi Mehmed Ağa bin el-Hâc Ahmed Bey bin Ali Bey bin Hundî Ahmed Paşa’nın oğludur. Meşâhîr-i züamâdan olup Caniklizâdelere intisâb ederek mükerreren Amasya alaybeyi oldu. Fakat Tayyar Mahmûd Paşa’nın emriyle Amasya ulemâsını muhakkârâne kaldırıp Samsun’a sürdüğünden bed-du’âlara uğradı.
1222’de son def’a Amasya alaybeyi ve 1223’de i’ânât-ı askeriyye celb ve cem’ine me’mûr ve 1224’de Amasya mütesellim kâ’im-makâmı olduğu esnâda halka zulm ve tecâvüz ve cem’i etdiği i’ânât akçesinden hayli mebâlig ihtilâs etdiği şikâyet olunmağla bit-teftîş sene-i mezbûre zilhiccesinin yirmi birinci günü bâ-fermân-ı âlî i’dâm ve muhallefâtı zabt ve müsâdere edildi. Oğulları Mehmed, Ahmed Ağalara yalnız hânesi kaldı. Meşâhîr-i a’yândan cür’etkâr bir adamdı.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya alaybeyi Mehmed Ağa'nın oğludur; Mehmed Ağa, Hacı Ahmed Bey'in, o Ali Bey'in, o da Hundî Ahmed Paşa'nın oğludur. Tanınmış zeametli sipahilerdendi; Caniklizâdelere bağlanarak birkaç defa Amasya alaybeyi oldu. Fakat Tayyar Mahmûd Paşa'nın emriyle Amasya ulemasını hakaretle yerlerinden kaldırıp Samsun'a sürdüğünden beddualara uğradı.
1222'de [1807-08] son defa Amasya alaybeyi, 1223'te [1808-09] askerî yardım akçesini toplamakla görevli ve 1224'te [1809-10] Amasya mütesellim kaymakamı oldu. Bu sırada halka zulüm ve saldırıda bulunduğu, topladığı yardım akçesinden de hayli miktar zimmetine geçirdiği şikâyet edildiğinden, yapılan soruşturma üzerine aynı yılın zilhiccesinin yirmi birinci günü [27 Ocak 1810] padişah fermanıyla idam edildi; bıraktığı mallara el konuldu ve müsadere edildi. Oğulları Mehmed ve Ahmed ağalara yalnız evi kaldı. Tanınmış ayandan, gözü pek bir adamdı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- alaybeyi: sancaktaki tımarlı sipahilerin komutanı; sefer sırasında onları toplayıp hazırlamakla sorumlu görevli
- meşâhîr-i züamâ: zeamet sahibi tanınmış sipahiler
- intisâb: bir büyüğe bağlanma, onun adamı olma
- mükerreren: tekrar tekrar
- muhakkârâne: hakaret ederek, aşağılayarak
- i'ânât-ı askeriyye: savaş için halktan toplanan yardım parası
- mütesellim kâ'im-makâmı: mütesellim vekili
- ihtilâs: zimmete geçirme
- bi't-teftîş: soruşturma yapılarak
- bâ-fermân-ı âlî: padişah fermanıyla
- muhallefât: ölen ya da idam edilen kişinin geride bıraktığı mallar
- zabt ve müsâdere: devletçe el konulması
- cür'etkâr: gözü pek, atak
Alaybeyilik ve Mütesellimlik
Alaybeyi, sancaktaki tımarlı sipahilerin başında bulunan, sefer vaktinde onları toplayıp hazır eden görevliydi. XVIII. yüzyıl sonunda tımar düzeni eski gücünü yitirmiş olsa da alaybeyilik taşrada itibarlı bir makam olarak sürüyordu. Mütesellim ise sancak beyinin ya da sancağı elinde tutan kişinin vekili olarak sancağı yöneten, vergileri toplayıp zamanında gönderen kişiydi. Yücel Özkaya, XVIII. yüzyılda sancaklardaki mütesellimliklerin çoğunun yerli hanedanların eline geçtiğini, mütesellimlik için güçlü ailelerin zaman zaman birbiriyle mücadeleye girdiğini, yolsuzluk ve baskı şikâyetlerinin çoğalması üzerine XIX. yüzyılda bu görevlilerin tayininde değişiklikler yapıldığını belirtir. Hundîzâde İbrâhim Ağa'nın hayatı bu çerçeveye uyar: bir ayan ailesinden gelir, bölgenin güçlü hanedanına bağlanarak yükselir ve mütesellim vekiliyken yaptığı yolsuzluk ve zulüm yüzünden devletin sert tepkisiyle karşılaşır.
Caniklizâdeler ve Tayyar Mahmud Paşa
İbrâhim Ağa'nın bağlandığı Caniklizâdeler, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Samsun merkezli olarak Amasya, Trabzon ve Sivas çevresine hâkim olan güçlü bir ayan hanedanıydı. Ailenin kurucusu Canikli Hacı Ali Paşa'ya 1772'de Amasya sancağı mâlikâne olarak verilmiş, bu tarihten sonra Amasya, Canikliler ile Bozok merkezli Çapanoğulları arasında bir rekabet alanı hâline gelmiştir. Hacı Ali Paşa'nın torunu Tayyar Mahmud Paşa, 1799'da babası Battal Hüseyin Paşa ile birlikte Rusya'daki esaretten dönünce Canik ve Amasya sancaklarını almıştır.
Sabit Genç'in çalışmasına göre Tayyar Mahmud Bey, Temmuz 1799'da Amasya muhassılı olduktan sonra şehirde keyfî ve zorbaca bir yönetim kurmuş, Nizâm-ı Cedîd karşıtlarını görevlere getirmiştir. 1805'te hükümet, Nizâm-ı Cedîd ordusunu Amasya'da yaymak şartıyla sancağın idaresini Çapanoğlu Süleyman Bey'e verince Tayyar Paşa açıkça isyan etmiş, bölgedeki yeniçerileri Samsun'a davet ederek yeni orduya karşı kışkırtmış, İstanbul'daki Nizâm-ı Cedîd muhalifleriyle temas kurmuştur. Yenilip 1806 yazında Kırım'a kaçmak zorunda kalmış, Kabakçı Mustafa İsyanı'ndan sonra affedilerek 20 Ekim 1807'de İstanbul'a dönmüş ve sadaret kaymakamlığına kadar yükselmiş, ancak Mart 1808'de azledilmiş ve II. Mahmud'un tahta çıkışından sonra idam edilmiştir.
Hüsameddin'in anlattığı ulemanın Samsun'a sürülmesi olayının tarihi metinde belirtilmez. Okunan kaynaklarda Tayyar Paşa'nın Amasya'da Nizâm-ı Cedîd'e karşı çıkan ulemayı kolladığı ve yeniçerileri Samsun'a çağırdığı anlatılır; ulemanın Samsun'a sürülmesine ise doğrudan rastlanmadı ve olay başka bir kaynakla doğrulanamadı. İbrâhim Ağa'nın 1222'de son defa alaybeyi olması, Tayyar Paşa'nın 1807 sonbaharında affedilip yeniden güç kazandığı döneme denk gelir; bunu tarihlerin yan yana getirilmesinden çıkan bir gözlem olarak kaydetmek gerekir.
İdamı ve Ailesi
İbrâhim Ağa'nın idam tarihi olan 21 Zilhicce 1224 [27 Ocak 1810], II. Mahmud'un taşradaki güçlü ayana ve onların adamlarına karşı merkezî otoriteyi yeniden kurmaya çalıştığı yıllara düşer. Caniklizâdelerin en güçlü temsilcisi Tayyar Mahmud Paşa'nın idamı da bu padişah zamanındadır. Bağlandığı hanedanın gözden düşmesiyle aynı dönemde bir ağanın halktan toplanan savaş yardımını zimmetine geçirdiği gerekçesiyle idam edilmesi ve mallarına el konulması, dönemin genel eğilimine uygundur.
Soy zincirinin başındaki Hundî Ahmed Paşa ile ailenin öteki fertleri hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in verdiği nesebe göre Hundî Ahmed Paşa, İbrâhim Ağa'nın babasının dedesinin babasıdır; kuşak hesabıyla XVIII. yüzyılın başları civarında yaşamış olması beklenir, fakat bu yalnızca bir tahmindir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 69. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Yücel Özkaya, "Mütesellim", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/mutesellim).
- Özcan Mert, "Canikli Hacı Ali Paşa Ailesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/canikli-haci-ali-pasa-ailesi).
- Sabit Genç, "Nizam-ı Cedid'in Amasya Sancağındaki Yansımaları", Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8/2 (2025), s. 335-362.