İbrâhim Efendi-Şerîfzâde el-Hâc es-Seyyid

Günümüz Türkçesiyle

Kadılardan Amasyalı Seyyid Mehmed'in oğludur; Seyyid Mehmed, Seyyid Şerîf Mehmed Efendi'nin, o da Zanalı Seyyid Hacı Ahmed Efendi'nin oğludur. İstanbul'da ilim tahsil ederek ders-i âm oldu. Daha sonra akrabasından Şerîf Mehmed Paşa henüz "efendi" iken onun dairesinde muallim oldu ve onun himmetiyle müderris, ardından kadı oldu. Sivas kadılığından azledilmiş olarak Amasya'da otururken 1228 yılı başlarında [Ocak-Şubat 1813] öldü. Devriye mevleviyeti kadılarının büyüklerindendi. Oğlu Seyyid Şerîf Mehmed Efendi de kasabalarda naib iken 1256 [1840-41] yılında öldü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• kudât: kadılar
• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenimi; ders-i âm: halka açık ders veren müderris
• efendilik: kalemiye mensuplarına verilen "efendi" unvanını taşıdığı dönem, yani paşa olmadan önceki hâli
• dâ'ire: bir devlet büyüğünün konağı ve maiyeti
• mu'allim: hoca, öğretmen
• himmet: yardım, destek
• ma'zûlen: görevden ayrılmış olarak; mukîm: oturan, yerleşik
• evâ'il: bir zaman diliminin ilk günleri, başları
• kibâr-ı mevâlî-i devriyye: devriye mevleviyeti denilen büyük kadılıklarda bulunmuş kadıların ileri gelenleri
• kasabât nâibi: kasabalarda kadı vekili

Sivas Kadılığı ve Devriye Mevleviyeti

Hüsameddin'in maddenin sahibini "kibâr-ı mevâlî-i devriyye" arasında sayması, onun ilmiye teşkilatında ulaştığı mertebeyi gösterir. Osmanlı ilmiye düzeninde büyük şehirlerin kadılıklarına mevleviyet denirdi. Ücret bakımından bu kadılıklar yevmî 300 ve 500 akçelik olmak üzere iki gruba ayrılıyordu; 300 akçelik kadılıklar en düşük rütbeli mevleviyetlerdi ve sonradan "devriye mevleviyetleri" adını aldılar. İtibar sıralamasında devriye mevleviyetlerini mahreç mevleviyetleri, bilâd-ı hamse (beş büyük şehir) mevleviyetleri ve Haremeyn mevleviyetleri izlerdi. Devriye mevleviyeti statüsüne geçmiş şehirler arasında Adana, Antep, Bağdat, Belgrad, Bosna, Diyarbekir, Erzurum, Konya, Kütahya ve Sofya ile birlikte Sivas da vardır. Bu şehirlerde bir süre görev yapan kadılar azledildikten sonra mahreç mevleviyeti payesi alır ve sıra beklerlerdi.

Buna göre Şerîfzâde İbrâhim Efendi, kasaba kadılıklarından başlayarak Sivas gibi bir devriye mevleviyetine yükselmiş, görev süresi bitince de azledilmiş bir mevleviyet kadısı olarak memleketi Amasya'ya dönüp orada yaşamıştır. Oğlu Şerîf Mehmed Efendi'nin ise kasaba naibliği seviyesinde kaldığı anlaşılır.

Akrabası Şerîf Mehmed Paşa

Maddenin sahibini yetiştiren ve müderrisliğe, kadılığa yükselmesine yardım eden Şerîf Mehmed Paşa'nın kim olduğu Hüsameddin tarafından açıklanmaz. "Efendiliğinde" ifadesi, onun önce kalemiyede "efendi" unvanıyla görev yapıp sonra paşalığa yükseldiğini düşündürür. Nizâm-ı Cedîd devrinin lâyiha yazarları arasında "Defterdar Mehmed Şerif Bey" ya da "Mehmed Şerif Efendi" diye anılan bir devlet adamı vardır; Hakan Erdem'e göre bu kişi kış askerinden söz eden bir lâyiha yazmış ve Nisan 1793'te başdefterdarlıkta yerini Amasyalızâde Hacı İbrâhim Efendi'ye bırakmıştır. Bu Mehmed Şerif Efendi'nin Hüsameddin'in andığı akraba Şerîf Mehmed Paşa olup olmadığı okunan kaynaklardan belirlenemedi; ad benzerliği tek başına bir bağ kurmaya yetmez.

Ailenin "Zanalı" nisbesi, bu cildin 228. maddesinde geçen ve "Köşe Kadısı" diye tanınan Zanalızâde Seyyid Mustafa Efendi'yi hatırlatır. İki maddede de ailelerin kadılık mesleğinde bulunması, Zanalızâdelerin Amasya'da kuşaklar boyu ilmiye mesleğini sürdüren bir aile olduğunu düşündürür; ancak iki kol arasındaki akrabalık Hüsameddin tarafından açıkça belirtilmez. Maddenin sahibi ve ailesi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 70. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Fahri Unan, "Mevleviyet", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/mevleviyet).

Kitaplar

• Hakan Erdem, "Hiç Değilse Vergide Eşitlik", Karar, 12 Ekim 2019.
• Hakan Erdem, "Bu da Nizam-ı Cedid'in Mustafa Reşid'i", Karar, 5 Ekim 2019.