Köprülüdür. Oranın eşrâfından ve Köprülü Mehmed Paşa’nın kayınpederi olan el-Hâc Yûsuf Ağa’nın ahfâdından Dedezâde el-Hâc Ahmed Ağa bin el-Hâc Kâsım Ağa’nın oğludur. Köprü a’yânından Cârullah oğlu el-Hâc Hüseyin Ağa’nın husemâsından olup Rus muhârebelerine iştirâk ederek iştihâr ve ta’ayyün etdi.
1213’de Köprü müftüsü Kıldırzâde eş-Şeyh Mustafa Efendi’nin şehâdetinde Hacı Hüseyin Ağa’nın azl ü nefyi üzerine Köprü voyvodası, ba’dehû ma’zûl ve 1220’de Hacı Paşazâde Mehmed Emîn Bey’in firârına binâen yine Köprü voyvodası oldu. Ba’de’l-azl 1228’de vefât etdi. Dede başı mezarlığında medfûndur.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Oranın eşrafından ve Köprülü Mehmed Paşa'nın kayınpederi olan Hacı Yûsuf Ağa'nın torunlarından Dedezâde Hacı Ahmed Ağa bin Hacı Kâsım Ağa'nın oğludur. Köprü ayanından Cârullahoğlu Hacı Hüseyin Ağa'nın hasımlarındandı; Rus savaşlarına katılarak ün ve itibar kazandı.
1213 [1798-99] yılında Köprü müftüsü Kıldırzâde Şeyh Mustafa Efendi'nin şehit edilmesi üzerine Hacı Hüseyin Ağa azledilip sürgün edilince Köprü voyvodası oldu, sonra görevden alındı. 1220 [1805-06] yılında Hacı Paşazâde Mehmed Emîn Bey'in kaçması üzerine yeniden Köprü voyvodası oldu. Azlinden sonra 1228 [1813] yılında öldü. Dedebaşı Mezarlığı'nda gömülüdür.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: bir yerin soylu, ileri gelen aileleri
- ahfâd: torunlar, soydan gelenler
- a'yân: bir kasabanın ileri gelenleri; halk ile devlet arasında aracılık eden yerel güç sahipleri
- husemâ: hasımlar, düşmanlar
- iştihâr ve ta'ayyün: ün kazanma ve ileri gelenler arasına girme
- şehâdet: burada şehit edilme anlamında anlaşılmıştır; kelime "tanıklık" anlamına da gelir, bu yüzden cümle "müftünün tanıklığıyla" diye de okunabilir
- azl ü nefy: görevden alma ve sürgün
- voyvoda: bir kazanın vergi gelirlerini toplayan ve yönetimini yürüten görevli
- firâr: kaçma; ba'de'l-azl: görevden alındıktan sonra
- medfûn: gömülü
Köprü Kasabası ve Yûsuf Ağa
Maddede geçen Köprü, bugünkü Samsun iline bağlı Vezirköprü ilçesidir. Kasaba Osmanlı döneminde Amasya sancağına bağlı bir kazaydı ve 1925 yılına kadar Amasya'ya bağlı kaldı. Bugünkü adını, kasabayla bağı sebebiyle "Köprülü" diye anılan Sadrazam Köprülü Mehmed Paşa'nın sadareti zamanında aldığı ve önce "Vezirköprüsü", sonra kısaltılarak "Vezirköprü" denildiği kaydedilir.
İbrâhim Ağa'nın soyunu bağladığı Hacı Yûsuf Ağa, Köprülü ailesinin tarihinde önemli bir yer tutar. Köprülü Mehmed Paşa, saraydan taşraya çıktığı yıllarda Amasya'ya bağlı Köprü kasabasına gidip burada Ayşe Hanım ile evlenmiş ve bu kasabada bulunması sebebiyle "Köprülü" olarak tanınmıştır. Abdülkadir Özcan, Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın 1045 [1635-36] yılında Köprü'de doğduğunu ve annesinin kasabanın voyvodası Yûsuf Ağa'nın kızı Ayşe Hanım olduğunu yazar. Kimi yabancı kaynaklarda Yûsuf Ağa'nın aslen Havza'ya bağlı Kayacık köyünden olduğu, Kadegra (Gedegra) denilen yörenin voyvodası iken orada bir köprü yaptırdığı ve kasabanın adını bu köprüden aldığı da ileri sürülür; bu rivayet okunan Türkçe kaynaklarda doğrulanamadı. Hüsameddin'in İbrâhim Ağa'yı Yûsuf Ağa'nın torunlarından saymasıyla, Köprülü ailesinin anne tarafından akrabası olan bir yerel ailenin XIX. yüzyıl başında hâlâ kasabanın eşrafı arasında bulunduğu anlaşılır.
Voyvodalık ve Ayan Çekişmeleri
Osmanlı taşra idaresinde vali, mutasarrıf, mütesellim ve voyvodalar merkezden tayin edilirdi; bunların yanında her şehir ve kasabada ileri gelenler arasından seçilen bir ayan bulunurdu. Özcan Mert, tarihî belgelerde voyvoda, mütesellim, muhassıl ve mutasarrıf olarak görülen yerli hanedanların aynı zamanda ayan diye anıldığını, ayanın iltizam ve faizle borç verme yoluyla güçlenip taşrada etkili hâle geldiğini belirtir. Köprü'deki gelişmeler bu tabloya uyar. Kasabanın voyvodalığı, birbirine rakip ayan aileleri arasında el değiştirmektedir: Cârullahoğlu Hacı Hüseyin Ağa, Dedezâde ailesinden İbrâhim Ağa ve Hacı Paşazâde Mehmed Emîn Bey aynı makam için çekişen kişiler olarak karşımıza çıkar. Hüsameddin'in kaydına göre bu rekabet bir müftünün ölümüne kadar varmış, olaydan sorumlu tutulan Hacı Hüseyin Ağa azledilip sürgün edilmiştir.
İbrâhim Ağa'nın "Rus savaşlarına" katılarak ün kazanması, taşra ayanının bu dönemde kendi adamlarıyla sefere katılıp devlet nezdinde itibar elde etmesinin bir örneğidir. Metin hangi savaşların kastedildiğini belirtmez; 1213'teki ilk voyvodalığından önce olduğuna göre 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı akla gelir, fakat bu bir çıkarımdır. Köprü müftüsü Kıldırzâde Şeyh Mustafa Efendi'nin ölümü, Cârullahoğlu Hacı Hüseyin Ağa, Hacı Paşazâde Mehmed Emîn Bey ve Dedebaşı Mezarlığı hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 70. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Mücteba İlgürel, "Köprülü Mehmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/koprulu-mehmed-pasa).
- Abdülkadir Özcan, "Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/kopruluzade-fazil-ahmed-pasa).
- Özcan Mert, "Âyan", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/ayan).
Resmî kaynaklar
- T.C. Vezirköprü Kaymakamlığı, "Vezirköprü'nün Tarihçesi" (vezirkopru.gov.tr).
Kitaplar
- Seyfi Kenan – Selçuk Akşin Somel (ed.), Dimensions of Transformation in the Ottoman Empire from the Late Medieval Age to Modernity: In Memory of Metin Kunt, Brill, 2021, s. 73 (Fâzıl Ahmed Paşa biyografisinde yapılan alıntıdan).