Lâdiklidir. Orada müftü Niğdeli Şerîf Efendizâde es-Seyyid Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Amasya’da Ürgüplü el-Hâc Ahmed ve Çelebizâde Fâzıl el-Hâc Hüseyin Efendilerden [202] ikmâl-i tahsîl edib avdetle ders-i âm ve 1200’de pederinin vefâtıyla mahlûlünden Şeyhülislâm Mehmed Efendi Medresesi müderrisi oldu. Ba’dehû Lâdik müftüsü olduğu hâlde 1231 senesi hudûdunda vefât etdi. Âlim, vecîh, kâmil bir zât idi. “Çelebi Müftü” demekle meşhûrdur.
Diğer Mengülcüzâde el-Hâc İbrâhim Efendi bin el-Hâc Ali de Amasya ulemâsından olup Ürgüplü el-Hâc Ahmed Efendi talebesindendir. Bir müddet ders-i âm ve ba’dehû Meydan Köprübaşında kâin Emîr Musliheddîn el-Hâc Kutluşâh Câmii vâ’izi oldu. 1232’de vefât etdi. Mahdûmları Ebûbekir, Mehmed, Yahyâ Efendilerdir. Yahyâ Efendi, Amasya Müftüsü olmuşdu.
Günümüz Türkçesiyle
Lâdiklidir. Oranın müftüsü Niğdeli Şerîf Efendizâde Seyyid Mehmed Efendi'nin oğludur. Amasya'da Ürgüplü Hacı Ahmed ve Çelebizâde Fâzıl Hacı Hüseyin efendilerden öğrenimini tamamladı; memleketine dönerek ders-i âm oldu ve 1200 [1785-86] yılında babasının ölümüyle boşalan yere Şeyhülislâm Mehmed Efendi Medresesi'nin müderrisi oldu. Daha sonra Lâdik müftüsü iken 1231 [1815-16] yılı civarında öldü. Âlim, itibarlı ve olgun bir zattı. "Çelebi Müftü" diye tanınır.
Bir başkası, Mengülcüzâde Hacı İbrâhim Efendi bin Hacı Ali de Amasya ulemasından olup Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'nin talebesindendir. Bir süre ders-i âm olarak bulundu, ardından Meydan Köprübaşı'nda bulunan Emîr Musliheddîn Hacı Kutluşâh Camii'nin vaizi oldu. 1232 [1816-17] yılında öldü. Oğulları Ebûbekir, Mehmed ve Yahyâ efendilerdir. Yahyâ Efendi Amasya müftüsü olmuştu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- avdet: dönüş
- ders-i âm: halka açık ders veren müderris
- mahlûl: sahibinin ölümüyle boşalan görev
- hudûd: burada "civarı, sıraları" anlamında
- vecîh: itibarlı, saygın; kâmil: olgun
- kâin: bulunan
- vâ'iz: camide vaaz veren görevli
Lâdik ve Şeyhülislâm Mehmed Efendi
Lâdik, bugün Samsun iline bağlı bir ilçedir; Osmanlı döneminde Amasya sancağına bağlı bir kazaydı. Maddede adı geçen "Şeyhülislâm Mehmed Efendi Medresesi"nin banisi Hüsameddin tarafından açıklanmaz. Lâdik'te doğmuş bir şeyhülislam bilinmektedir. Tahsin Özcan'ın verdiği bilgilere göre IV. Mehmed'in imamlığını yaptığı için "imâm-ı sultânî" diye anılan Mehmed Efendi, o dönemde Amasya sancağına bağlı olan Lâdik kazasında doğmuş, çeşitli medreselerde müderrislik, İstanbul kadılığı ve Rumeli kazaskerliği yaptıktan sonra 4 Şaban 1106 [20 Mart 1695] tarihinde şeyhülislam olmuştur. II. Mustafa hocası Feyzullah Efendi'yi bu makama getirmek istediğinden iki ay altı gün sonra azledilmiş, 1703'teki Edirne Vakası sırasında yeniçeriler tarafından ikinci defa şeyhülislamlığa getirilmiş, beş ay sonra III. Ahmed tarafından görevden alınarak Bursa'ya gönderilmiş ve orada ders okutarak Safer 1141 [Eylül 1728] tarihinde ölmüştür. Lâdik'teki medresenin bu şeyhülislamın adını taşıması kuvvetle muhtemeldir; ancak okunan kaynaklarda medresenin kendisine dair bir kayda rastlanmadığından bu bağ bir tahmin olarak kalmaktadır.
Maddenin sahibi, Lâdik'te müftülük yapan bir babanın oğludur ve babasının ölümüyle onun müderrislik yerine geçmiş, sonra kendisi de Lâdik müftüsü olmuştur. Böylece bir kazada müftülük ve müderrisliğin aynı aile içinde sürdüğü görülür. Ailenin "Niğdeli" nisbesi, soyun aslen Niğde'den geldiğini düşündürür; bu konuda başka bir bilgiye rastlanmadı.
Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'nin Talebeleri
Maddedeki iki âlimin ortak hocası Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'dir. Bu cildin 226. ve 228. maddelerinde de aynı hocadan icazet alanlar anlatılır. Mehmet Uyar'ın aktardığına göre Ürgüplü Ahmed Efendi Amasya'nın meşhur âlimlerindendi; Sahîh-i Buhârî, Beyzâvî tefsiri, Dürer ve Mutavvel gibi eserleri okutmuş, öğrencilerine tefsir, hadis, usul ve fürû dallarından icazet vermiştir. Ziyaret kasabasında irşad faaliyetinde bulunan Hicâbî Abdülbâki Efendi de onun talebesidir. Bu maddeler bir arada okunduğunda XVIII. yüzyılın son çeyreğinde Amasya, Lâdik ve Erzincan gibi çevre şehirlere müftü ve müderris yetiştiren bir ders halkasının varlığı açıkça görülür.
Meydan Köprübaşı ve Kutluşâh Camii
Mengülcüzâde Hacı İbrâhim Efendi'nin vaiz olduğu cami, Hüsameddin'e göre Meydan Köprübaşı'nda bulunuyordu. Meydan Köprüsü, bugün İstasyon Köprüsü diye bilinen ve Ziya Paşa Bulvarı'nın bitiminde İstasyon Mahallesi ile Hacı İlyas Mahallesi'ni birbirine bağlayan köprüdür. Bu noktada ilk köprüyü 1145 yılında Selçuklu Sultanı I. Mesud yaptırmış, deprem ve taşkınlarla yıkılan bu yapının kalıntıları üzerine bugünkü köprü 1370'li yıllarda Amasya emiri Şadgeldi Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Köprü, Amasya Kalesi'nin Meydan Kapısı denilen büyük kapısının önüne rastladığından Meydan Köprüsü adını almıştır; 1824 taşkınında büyük zarar görmüş, 1828'de onarılmıştır.
Caminin adında geçen Kutluşâh adı Amasya'nın XIV. yüzyıl tarihine bağlanır. Amasya emiri Şadgeldi Paşa, Hacı Kutluşâh'ın ikinci oğludur ve babası tarafından 1359 yılında Amasya emirliğine getirilmiştir. Hüsameddin'in "Emîr Musliheddîn el-Hâc Kutluşâh" diye andığı caminin banisi ile bu Hacı Kutluşâh'ın aynı kişi olup olmadığı okunan kaynaklarda belirtilmez; caminin bugün ayakta olup olmadığına dair de bilgi bulunamadı. Çelebizâde Fâzıl Hacı Hüseyin Efendi, Mengülcüzâde ailesi ve Amasya müftüsü olan Yahyâ Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 70. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Tahsin Özcan, "Mehmed Efendi, İmâm-ı Sultânî", TDV İslâm Ansiklopedisi, 28. Cilt, 2003 (islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-efendi-imam-i-sultani).
Resmî kaynaklar
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı, "İstasyon (Meydan) Köprüsü" (kulturportali.gov.tr).
- Lâdik Belediyesi, "Tarihçesi" (ladik.bel.tr).
Kitaplar
- Mehmet Uyar, "Hicâbî, Abdülbâki Gül Baba", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2014 (teis.yesevi.edu.tr).
Diğer kaynaklar
- "Shadgeldi" maddesi, İngilizce genel ansiklopedi kaydı (en.wikipedia.org/wiki/Shadgeldi).