İbrâhim Afîf Efendi-Dânişzâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya eşrafından Hacı Mehmed Ağa'nın oğludur; Mehmed Ağa, Hacı İbrâhim Ağa'nın, o Hacı Hâfız Mustafa Efendi'nin, o da Dâniş Mehmed Efendi'nin oğludur. Devlet adamları arasında Afîf İbrâhim Efendi diye tanındığından biyografisi aşağıda "ayın" harfinde gelecektir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• eşrâf: bir şehrin soylu, ileri gelen aileleri
• mahdûm: oğul
• ricâl-i devlet: devlet adamları
• benâm: tanınmış, ünlü
• terceme: biyografi, hal tercümesi
• harf-i 'ayın': Arap alfabesindeki "ayın" harfi; Hüsameddin biyografileri bu alfabeye göre sıralar ve "Afîf" adı bu harfle başlar

Dânişzâdeler ve İbrâhim Afîf Efendi

Bu kısa madde bir gönderme maddesidir. Hüsameddin, kişinin asıl biyografisini devlet adamları arasında tanındığı "Afîf" adıyla "ayın" harfine bırakır ve burada yalnız soyunu verir. Soy zinciri Amasya'nın eski ailelerinden Dânişzâdelere bağlanır; bu cildin 225. maddesinde Dânişzâde Hacı Molla Halîl Ağa ve "İskâtçıoğulları" diye anılan torunları anlatılmıştır. Hüsameddin 227. maddede, Nizâm-ı Cedîd'in önde gelen yöneticilerinden Amasyalızâde Hacı İbrâhim Efendi'nin Amasya'ya ve Amasyalı devlet adamlarına himmetini anlatırken "İbrâhim Afîf Efendi bunun yetiştirmesidir" der. Buna göre maddenin sahibi, İstanbul'da Amasyalı bir devlet adamının himayesinde yetişmiş bir kalemiye mensubudur.

III. Selîm devrinde İbrâhim Afîf Efendi adını taşıyan tanınmış bir devlet adamı vardır. Osmanlı Devleti 1796 yılında Avrupa başkentlerinde ilk defa sürekli elçilikler açmaya karar verdiğinde Paris'e Moralı Seyyid Ali Efendi, Berlin'e Giritli Ali Azîz Efendi, Viyana'ya da İbrâhim Afîf Efendi elçi olarak atanmıştır. Mehmet Alaaddin Yalçınkaya'nın bu ilk elçilikler üzerine çalışmasına göre İbrâhim Afîf Efendi Viyana'da muhtemelen kiralık bir konutta oturmuş, baş tercümanı Constantin von Tipaldo olmuş, maiyetinde birkaç tercüman, birkaç itibarlı kişi ve hizmetli bulunmuştur. Fransa'nın Mısır'ı işgali sırasında Paris elçisi Seyyid Ali Efendi'nin parasız kalması üzerine Fransız dışişleri bakanı Talleyrand, Viyana'daki İbrâhim Afîf Efendi'nin Seyyid Ali Efendi'ye yardım etmesine izin vermiştir.

Hattatlar üzerine bir biyografi derlemesi, bu İbrâhim Afîf Efendi'nin divan kalemlerinde yetişip hâce payesiyle kethüda kâtibi olduğunu, 1210 [1795-96] yılında Nemçe (Avusturya) elçisi olarak gidip 1213 [1798-99] yılına kadar Viyana'da kaldığını, döndükten sonra topçular kâtibi, 1221 [1806-07] yılında Anadolu muhasebecisi, 1223 [1808-09] yılında defter emini olduğunu, 2 Muharrem 1224 [17 Şubat 1809] tarihinde rikâb-ı hümâyûn kethüdalığına getirildiğini ve aynı yıl, 1809 baharında ansızın öldüğünü yazar. Aynı kaynak onu resmî yazıda çok mahir, yazısının güzelliğiyle tanınan bir kâtip olarak anar, Eyüp'te Küçük Emir Tekkesi civarında gömülü olduğunu belirtir. Ne var ki bu derleme kendisini İstanbullu olarak gösterir.

Hüsameddin'in Amasyalı Dânişzâde İbrâhim Afîf Efendi'si ile Viyana elçisi İbrâhim Afîf Efendi'nin aynı kişi olup olmadığı okunan kaynaklardan kesin olarak belirlenemedi. Adların ve dönemin örtüşmesi, kişinin devlet adamları arasında bu adla tanındığının söylenmesi ve kalemiye içinde yetişmiş olması bir ihtimale işaret eder; doğum yeri bilgisindeki ayrılık ise soruyu açık bırakır. Hüsameddin'in "ayın" harfindeki asıl biyografisi bu soruya cevap verecektir. Babası Hacı Mehmed Ağa ile dedeleri hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 69. amasya.bel.tr

Resmî kaynaklar

• Mehmet Alaaddin Yalçınkaya, "Avrupa'da Açılan İlk Daimî Osmanlı Elçiliklerinin Yönetimi (1793-1802): Londra – Paris – Viyana – Berlin", Türk Tarih Kurumu yayını (ttk.gov.tr).

Diğer kaynaklar

• İsmail Orman, "İbrahim Afîf Efendi", Ketebe hattat biyografileri (ketebe.org).