Amasya a’yânından Dânişzâde el-Hâc Molla Halîl Ağa bin el-Hâc İbrâhim Efendi’nin oğludur. 1185 senesinden i’tibâren hâciyân ve a’yân meclislerine a’zâ, birkaç def’a hacıbaşı, bir def’a da baş-a’yân olup 1219’da yine hâcıbaşı oldu. 1221’de vefât etdi. Nüfûz ve servet sâhibi, hânedân, gâ’ileden âzâde idi.
Oğulları el-Hâc Halîl Efendi, Mehmed Ağa’dır. Hacı Halîl Efendi, Kayabaşında ikâmet ve imâmet edib “Iskatçı” demekle meşhûr olmuşdu. Bunun hafîdi Hacı Halîl Ağa 1310 sâline kadar ber-hayât idi. Oğlu Abdullah Ağa ve bunun oğlu Mustafa Ağa’dır. Bunlara “İskâtçı-oğulları” dendi. [193]
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ayanlarından Dânişzâde Hacı Molla Halîl Ağa'nın, onun da Hacı İbrâhim Efendi'nin oğludur. 1185 yılından itibaren hacılar ve ayanlar meclislerine üye oldu, birkaç defa hacıbaşı, bir defa da baş ayan oldu; 1219'da yine hacıbaşı oldu. 1221'de öldü. Sözü geçen, varlıklı, soylu bir aileden gelen, sıkıntıdan uzak biriydi.
Oğulları Hacı Halîl Efendi ile Mehmed Ağa'dır. Hacı Halîl Efendi Kayabaşı'nda oturup imamlık yaptı ve "Iskatçı" diye ünlendi. Onun torunu Hacı Halîl Ağa 1310 yılına kadar hayattaydı. Oğlu Abdullah Ağa ve onun oğlu Mustafa Ağa'dır. Bunlara "İskâtçıoğulları" denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- a'yân: yerel ileri gelenler; baş a'yân: resmî ayan, halk ile devlet arasındaki işleri yürüten kişi
- hâciyân: hacılar; hacıbaşı: hacıların başı
- meclis a'zâsı: meclis üyesi
- nüfûz: sözün geçerliliği, etki; servet: zenginlik
- hânedân: soylu aile; gâ'ile: dert, sıkıntı; âzâde: uzak, hâlî
- hafîd: torun; ber-hayât: hayatta
- ikâmet ve imâmet: oturma ve imamlık yapma
Baş Ayanlık ve Hacıbaşılık
Ayan, Osmanlı taşra idaresinde halk ile devlet arasındaki işleri yürüten, yerel ileri gelenler arasından seçilen kişiydi. Her şehir ve kasabada bu işi yapan bir ayan bulunurdu; resmî ayan "baş ayan", "reîs-i a'yân" gibi adlarla anılırdı. Metne göre Molla Halîl Ağa 1185'ten [1771-72] itibaren ayan meclislerine girmiş, bir defa da baş ayan olmuştur. Aynı kişi hacılar meclisine de üye olmuş ve birkaç kez hacıbaşılık yapmıştır.
Ailenin lakabı olan "Iskatçı" ve "İskâtçıoğulları" adlarının nereden geldiğini metin açıklamaz. Kayabaşı'ndaki ikametleri de aile için tek mekân bilgisidir. Hüsameddin'in verdiği son tarih, 1310 [1892-93] yılına kadar hayatta olan torundur. Başka kaynaklarda bu kişiye ve aileye dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 67–68. amasya.bel.tr
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Âyan" maddesi (islamansiklopedisi.org.tr).