Erzincânlıdır. Abdurrahman Efendi’nin mahdûmu olup Amasya’da Seku Köyülüzâde el-Hâc Kâşif Mehmed, Çelebizâde el-Hâc Hüseyin, Ürgüplü el-Hâc Ahmedîlerden tahsîl-i ulûm ederek mücâz ve ders-i âm oldu. Neşr-i ulûma himmet ederek “Hacı Evliyâ Efendi” demekle iştihâr etdi.
1214 cumâdelâhiresinin yedisinde Kırmacızâde es-Seyyid el-Hâc Abdullah Efendi’nin mahlûlünden Halfet Gâzi Medresesi müderrisi olup 1221 senesi zilhiccesinde dâr-ı na’ime irtihâl etdi. Halfet Mezarlığında medfûndur. Ulûm-ı şer’iyede kâmil, müteşerri’ zâhid olup meşâhîr-i ulemâ ve fukahâdan idi. Mahdûmu fuzalâdan Abdurrahman Efendi Erzincân eşrâfının da’vet ve ricâsıyla Erzincân’a gidip orada müderris ve müftü olmuşdu.
Diğer Hacı Ahmed Efendizâde es-Seyyid el-Hâc İbrâhim Efendi de hâciyân ve a’yân meclislerine a’zâ olarak 1221 ve Lâz Hocazâde es-Seyyid İbrâhim Efendi bin es-Seyyid Mûsâ Efendi bin el-Hâc İbrâhim Efendi de Torumtay müderrisi olup [194] 1222 senesi muharreminde vefât etdiler. A’yân ve ulemâdan idiler.
Günümüz Türkçesiyle
Erzincanlıdır. Abdurrahman Efendi'nin oğludur. Amasya'da Seku Köylüzâde Hacı Kâşif Mehmed, Çelebizâde Hacı Hüseyin ve Ürgüplü Hacı Ahmed efendilerden ilim tahsil ederek icazet aldı ve ders-i âm (halka açık ders veren müderris) oldu. İlmi yaymaya gayret ettiği için "Hacı Evliyâ Efendi" adıyla tanındı.
1214 yılı cemaziyelahirinin yedisinde [6 Kasım 1799] Kırmacızâde Seyyid Hacı Abdullah Efendi'nin ölümüyle boşalan yere Halfet Gazi Medresesi müderrisi oldu ve 1221 yılı zilhiccesinde [Şubat-Mart 1807] ebedî âleme göçtü. Halfet Mezarlığı'nda gömülüdür. Şer'î ilimlerde olgun, şeriata sıkı sıkıya bağlı, dünyaya gönül vermemiş bir zattı; tanınmış âlimlerden ve fıkıh bilginlerindendi. Faziletli kişilerden olan oğlu Abdurrahman Efendi, Erzincan eşrafının davet ve ricası üzerine Erzincan'a gidip orada müderris ve müftü olmuştu.
Bir başkası, Hacı Ahmed Efendizâde Seyyid Hacı İbrâhim Efendi de hacılar ve ayan meclislerinin üyesi olarak 1221 [1806-07] yılında; Lâz Hocazâde Seyyid İbrâhim Efendi bin Seyyid Mûsâ Efendi bin Hacı İbrâhim Efendi de Torumtay müderrisi iken 1222 yılı muharreminde [Mart-Nisan 1807] öldüler. Her ikisi de ayandan ve ulemadan idi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- tahsîl-i ulûm: ilim öğrenimi
- mücâz: icazet almış, ders okutmaya yetkili kılınmış
- ders-i âm: camide herkese açık ders veren müderris; bir ilmî rütbe
- neşr-i ulûm: ilmi yayma; himmet: gayret, emek
- iştihâr etmek: ünlenmek, tanınmak
- mahlûl: sahibinin ölümü ya da ayrılmasıyla boşalan görev
- dâr-ı na'îme irtihâl: nimet yurduna, yani ahirete göçmek; ölmek
- medfûn: gömülü
- müteşerri': şeriata bağlı; zâhid: dünyaya gönül vermeyen, ibadete düşkün
- meşâhîr-i ulemâ ve fukahâ: tanınmış âlimler ve fıkıh bilginleri
- fuzalâ: faziletli, bilgili kişiler
- hâciyân ve a'yân meclisleri: şehrin hacılar ve ileri gelenler kurulları
Halfet Gazi Medresesi
Hüsameddin'in "Halfet Gazi" diye andığı yapı, halk arasında Hilfet Gazi, aslında ise Halîfet Gazi adıyla bilinen medrese ile ona bitişik türbedir. Yapı topluluğu bugün şehir merkezinde, Şamice mahallesinin Torumtay sokağında yer alır. Kitabesine göre medrese 606 [1209-10] yılında inşa edilmiştir; banisi Halîfet Gazi'nin 622 [1225] tarihli vakfiyesi de günümüze ulaşmıştır. Halîfet Gazi bir Dânişmendli emiriydi; beyliğin ortadan kalkmasından sonra Selçukluların hizmetine girmiş, I. Alâeddin Keykubad zamanında 619 [1222] yılında Amasya valiliğine getirilmiş, ardından Erzurum valisi olmuş ve 1232'de Gürcülere karşı yapılan bir sefer sırasında şehit düşerek Amasya'daki türbesine gömülmüştür.
Medresenin sonraki tarihi, Hacı Evliyâ Efendi'nin hangi binada ders verdiğini anlamamıza yardım eder. 1647 depreminde yıkılan kısımları Müderris Hasan Efendi ahşap olarak yeniden yaptırmış, 1888'de ise Amasya müftüsü Hacı Osman Hilmi Efendi binayı köklü biçimde tamir ettirmiştir. Buna göre Hacı Evliyâ Efendi'nin 1799-1807 yılları arasında müderrislik yaptığı medrese, deprem sonrasında ahşapla onarılmış olan bina olmalıdır; bu, tarihlerden çıkan bir sonuçtur. Medresenin bugün yalnız güney duvarı ve doğu bölümü kısmen ayaktadır; sekizgen gövdeli, piramit külahlı iki katlı türbe ise varlığını sürdürmektedir. Hüsameddin'in andığı Halfet Mezarlığı'nın yapı topluluğunun çevresindeki kabristan olduğu düşünülebilir; ancak bu mezarlığın yeri ve bugünkü durumu hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Hocası Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi
Maddede adı geçen hocalardan Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi, XVIII. yüzyılın sonlarında Amasya'nın en etkili âlimlerinden biriydi. Ziyaret kasabasında irşad faaliyetinde bulunan Hicâbî Abdülbâki Efendi'nin hayatını inceleyen Mehmet Uyar, Ürgüplü Ahmed Efendi'nin Sahîh-i Buhârî, Beyzâvî tefsiri, Taşköprizâde'nin Şerh-i Fevâid-i Gıyâsiyye'si, Dürer ve Mutavvel gibi eserlerden ders okuttuğunu, öğrenim bitirenlere tefsir, hadis, usul ve fürû ilimlerinden icazet verdiğini yazar. Hacı Evliyâ Efendi'nin aldığı icazet de bu ders halkasının ürünüdür.
Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'nin adı şehrin siyasî tarihinde de geçer. Sabit Genç'in Nizâm-ı Cedîd'in Amasya'daki yansımaları üzerine çalışmasına göre, Şubat 1794'te yeni orduya yazılanların defterini yırtan kalabalığın mahkemeyi basması üzerine yapılan soruşturmada, o sırada Amasya müftüsü olan Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi yeniçerilerle birlikte hareket ettiği gerekçesiyle görevinden alınmış, birkaç ay sonra yeni muhassıl Hazinedarzâde Süleyman Bey zamanında yeniden müftülüğe getirilmiştir. Böylece Hacı Evliyâ Efendi'nin hocası, Amasya'da Nizâm-ı Cedîd'e karşı duran ulemanın başında anılan bir isim olarak karşımıza çıkar.
Torumtay Müderrisliği
Maddenin son paragrafında geçen "Torumtay müderrisi" ifadesi, Gök Medrese'nin karşısındaki türbeyi 1278 yılında yaptıran Amasya valisi Seyfeddin Torumtay'ın adını taşıyan vakıfla ilgilidir. Türbe bugün ayaktadır ve içinde Torumtay'ın yanı sıra çocuklarının ve torunlarının mezarları bulunur. Lâz Hocazâde Seyyid İbrâhim Efendi'nin hangi binada ders verdiği metinden anlaşılmaz. Maddede adı geçen Kırmacızâde Seyyid Hacı Abdullah Efendi, Seku Köylüzâde Hacı Kâşif Mehmed Efendi, Çelebizâde Hacı Hüseyin Efendi, Erzincan müftüsü olan oğul Abdurrahman Efendi ve son paragraftaki iki İbrâhim Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 67–68. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Aynur Durukan, "Hilfet Gazi Medresesi ve Türbesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/hilfet-gazi-medresesi-ve-turbesi).
- Sabit Genç, "Nizam-ı Cedid'in Amasya Sancağındaki Yansımaları", Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8/2 (2025), s. 335-362.
Resmî kaynaklar
- T.C. Amasya Belediyesi, "Torumtay Türbesi" (amasya.bel.tr).
Kitaplar
- Mehmet Uyar, "Hicâbî, Abdülbâki Gül Baba", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2014 (teis.yesevi.edu.tr).