Amasya kudâtından es-Seyyid el-Hâc İbrâhim Efendi’nin oğludur. Ürgüplü el-Hâc Efendi’den ahz-ı ulûm ederek mücâz ve ders-i âm, kasabâta nâib ve kadı olup a’yân sırasına girdi. Ba’dehû Saraç-hâne ittisâlinde kâin Ak Hasanzâde el-Hâc Ali Efendi’nin i’mâr etdirdiği medrese müderrisi ve 1223’de hacıbaşı olduğu hâlde sene-i mezbûre sonlarında vefât etdi. A’yân-ı ulemâ ve kudâtdandır.
Mahdûmu es-Seyyid Mehmed Efendi de kudâtdan olup 1268’de Köprü kadısı iken vefât etdi. Bunun metrûkesini “Köşe Kadısı” demekle meşhûr Zanalızâde es-Seyyid Mustafa Efendi tezevvüç etmekle bunun evlâdına da “Kadızâde” dendi. Bu Mustafa Efendi’nin oğlu Bakkal el-Hâc İbrâhim Efendi 1328’de vefât etdi. Oğulları Mehmed, Abdulvâhid, Hasan Efendilerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya kadılarından Seyyid Hacı İbrâhim Efendi'nin oğludur. Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'den ilim öğrenerek icazet aldı ve ders-i âm oldu; kasabalarda naiblik ve kadılık yaparak ayan arasına girdi. Daha sonra Saraçhane'nin bitişiğinde bulunan ve Ak Hasanzâde Hacı Ali Efendi'nin yaptırdığı medresenin müderrisi oldu. 1223 [1808-09] yılında hacıbaşı iken, aynı yılın sonlarında öldü. Ayan arasındaki âlimlerden ve kadılardandır.
Oğlu Seyyid Mehmed Efendi de kadılardandı ve 1268 [1851-52] yılında Köprü kadısı iken öldü. Onun dul kalan eşiyle "Köşe Kadısı" diye tanınan Zanalızâde Seyyid Mustafa Efendi evlendiği için bu Mustafa Efendi'nin çocuklarına da "Kadızâde" denildi. Bu Mustafa Efendi'nin oğlu Bakkal Hacı İbrâhim Efendi 1328 [1910-11] yılında öldü. Onun oğulları Mehmed, Abdulvâhid ve Hasan efendilerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kudât: kadılar
- ahz-ı ulûm: ilim alma, öğrenme
- mücâz ve ders-i âm: icazet almış ve halka açık ders verme yetkisi kazanmış
- kasabât: kasabalar; nâib: kadı vekili, kazalarda yargı işlerini yürüten görevli
- ba'dehû: bundan sonra
- ittisâl: bitişiklik, yan yana olma; kâin: bulunan
- hacıbaşı: şehirdeki hacıların başı, hacılar meclisinin reisi
- sene-i mezbûre: sözü geçen yıl
- metrûke: ölen birinin geride bıraktığı eş, dul
- tezevvüc: evlenme
Bir Kadı Ailesinin Dört Kuşağı
Madde, Amasya'da kadılığı ve müderrisliği babadan oğula sürdüren bir ailenin kısa bir dökümüdür. Kadı Seyyid Hacı İbrâhim Efendi'nin oğlu olan maddenin sahibi, önce bir müderris olarak yetişmiş, ardından kasabalarda naiblik ve kadılık yapmış, sonunda Amasya'ya dönüp hem bir medresede ders vermiş hem de hacıbaşılık gibi şehrin ileri gelenlerine verilen bir görevi üstlenmiştir. Oğlu Seyyid Mehmed Efendi, Amasya sancağına bağlı Köprü kazasının, yani bugünkü Vezirköprü'nün kadısı iken 1268 [1851-52] yılında ölmüştür. Ailenin "Kadızâde" adı daha sonra bir evlilik yoluyla Zanalızâdelere geçmiştir: Mehmed Efendi'nin dul eşiyle evlenen "Köşe Kadısı" Zanalızâde Seyyid Mustafa Efendi'nin çocukları da bu adla anılmıştır. Hüsameddin'in "Bakkal" lakabıyla andığı, Mustafa Efendi'nin oğlu Hacı İbrâhim Efendi'nin 1328 [1910-11] yılında ölmesi, aile hakkındaki bilgilerin yazarın kendi zamanına kadar uzandığını gösterir.
Maddenin sahibinin hocası Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi, XVIII. yüzyılın sonlarında Amasya'da pek çok talebe yetiştirmiş, tefsir, hadis, usul ve fıkıh dallarından icazet vermiş bir âlimdir. Aynı yıllarda Amasya müftüsü olarak da görev yapmış, Şubat 1794'te Nizâm-ı Cedîd defterinin yırtıldığı mahkeme baskınından sonra yeniçerilerle birlikte hareket ettiği gerekçesiyle görevden alınmış, birkaç ay sonra yeniden müftülüğe getirilmiştir. Bu cildin 226. maddesinde de aynı hocanın adı geçer.
Saraçhane'nin Yanındaki Medrese
Hüsameddin'in "Saraç-hâne ittisâlinde" dediği yer, Amasya'nın bugünkü Hatuniye mahallesinde, Ziya Paşa Bulvarı üzerinde ve Şehzadeler gezi yolunun kenarındaki Saraçhane Camii'nin çevresidir. Diğer adı Şadgeldi Paşa Camii olan bu yapı 1372 yılında Amasya emiri Şadgeldi Paşa tarafından yaptırılmıştır. Önceleri kare planlı ve tek kubbeli olan cami, sonradan bir mekân eklenerek dikdörtgen plana dönüştürülmüştür; tuğladan silindirik bir minaresi, yedi gözlü son cemaat yeri ve kalem işleriyle süslü bir iç mekânı vardır.
Caminin bitişiğinde Ak Hasanzâde Hacı Ali Efendi'nin yaptırdığı medreseye ise okunan kaynaklarda rastlanmadı. Bu yapının adı, banisi ve bugün ayakta olup olmadığı başka bir kaynakla doğrulanamamıştır. Kadızâde ailesinin öteki fertleri ile Zanalızâde Seyyid Mustafa Efendi hakkında da başka kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 69. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Sabit Genç, "Nizam-ı Cedid'in Amasya Sancağındaki Yansımaları", Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8/2 (2025), s. 335-362.
Resmî kaynaklar
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı, "Saraçhane Camii" (kulturportali.gov.tr).
- T.C. Vezirköprü Kaymakamlığı, "Vezirköprü'nün Tarihçesi" (vezirkopru.gov.tr).
Kitaplar
- Mehmet Uyar, "Hicâbî, Abdülbâki Gül Baba", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2014 (teis.yesevi.edu.tr).