Amasya a’yânından Gürcüzâde es-Seyyid Mehmed Bey bin Mustafa Paşa bin el-Hâc İbrâhim Bey bin Mehmed Bey’in mahdûmudur. Amcası [200] es-Seyyid Halîl Paşa bin Mustafa Paşa’nın zaman-ı ikbâlinde hazînedârı ba’dehû kethüdâsı olup devr-i bilâd etdi. 1211 sâlinden sonra birkaç def’a baş-a’yân oldu.
1222 rebiülevvelinde ammizâdesi Hâfız Ali Paşa tarafından Amasya mütesellimi ve kapudanlığında kethüdâsı olup dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı rütbesini aldı. Kapudanlıkdan azlinde Bursa mübâya’acısı olup 1227 senesinde orada vefât etdi. Mahdûmları Şerîf Mehmed, Eşref Abdurrahman, Abdî Beylerdir. Şerîf Beyzâdelerden Sâlih Bey Torumtay vakfına mütevellî olmuşdu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ayanından Gürcüzâde Seyyid Mehmed Bey'in oğludur; Mehmed Bey, Mustafa Paşa'nın, o Hacı İbrâhim Bey'in, o da Mehmed Bey'in oğludur. Amcası Seyyid Halîl Paşa bin Mustafa Paşa'nın parlak döneminde onun hazinedarı, ardından kethüdası olarak pek çok memleket dolaştı. 1211 [1796-97] yılından sonra birkaç defa baş ayan oldu.
1222 rebiülevvelinde [Mayıs 1807] amcasının oğlu Hâfız Ali Paşa tarafından Amasya mütesellimi yapıldı; Ali Paşa'nın kaptan-ı deryalığında da onun kethüdası oldu ve dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı rütbesini aldı. Kaptanlıktan azil üzerine Bursa mübayaacısı oldu ve 1227 [1812] yılında orada öldü. Oğulları Şerîf Mehmed, Eşref Abdurrahman ve Abdî beylerdir. Şerîf Beyzâdelerden Sâlih Bey, Torumtay vakfına mütevelli olmuştu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- a'yân: şehrin ileri gelenleri; baş a'yân: halk ile devlet arasındaki işleri yürüten resmî ayan
- zaman-ı ikbâl: talihin yaver gittiği, makamda bulunulan parlak dönem
- hazînedâr: bir paşanın para ve eşyasından sorumlu adamı
- kethüdâ: bir devlet büyüğünün işlerini yürüten vekili, kâhyası
- devr-i bilâd: memleket memleket dolaşma
- sâl: yıl
- ammizâde: amca oğlu
- mütesellim: sancağı sancak sahibinin vekili olarak yöneten görevli
- kapudanlık: burada kaptan-ı deryalık, Osmanlı donanmasının başkomutanlığı
- dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı: saray kapıcılarının başlığı; bu dönemde taşradaki ileri gelenlere de verilen bir rütbe
- mübâya'acı: devlet adına zahire ve erzak satın almakla görevli memur
- mütevellî: bir vakfın yöneticisi
Amca Oğlu Hâfız Ali Paşa
Maddede adı geçen ve İbrâhim Bey'in hayatını belirleyen kişi, amcası Halîl Paşa'nın oğlu Hâfız Ali Paşa'dır. Kimi kaptan-ı derya listelerinde bu paşanın adına rastlanmaz. Ancak Râmizpaşazâde Mehmed İzzet Bey'in (ö. 1853) Osmanlı kaptan-ı deryalarının biyografilerini topladığı Harîta-i Kapudânân-ı Deryâ adlı eserde Hâfız Ali Paşa'ya ayrı bir madde ayrılmıştır ve bu madde Hüsameddin'in verdiği bilgileri doğrular. Eserde paşanın "Amasya ahalisinden" olduğu, bazı vezirlerin hizmetinde bulunduktan sonra kapıcıbaşı olduğu, İstanbul'a gelerek Ergani Madeni eminliğini aldığı, ardından vezirlik rütbesiyle Trabzon valisi yapıldığı anlatılır.
Aynı esere göre Hâfız Ali Paşa, II. Mahmud devrinde 1225 yılı cemaziyelahirinde [Temmuz 1810] Çarkacı Ali Paşa'nın yerine kaptan-ı derya olmuş, donanma ile Karadeniz'e açılmıştır. İstanbul'a döndükten sonra merhum Küçük Hüseyin Paşa'nın yüksek mertebeli dul eşiyle evlenerek o itibarlı akrabalığa girme sevdasına düştüğü için on ikinci ayında azledilmiş ve Vidin eyaletine gönderilmiştir. Yerine 1226 şevvalinde [Ekim-Kasım 1811] Küçük Hüseyin Paşa'nın eski kethüdası Kara Mehmed Paşa getirilmiştir. Bu tarihler Hüsameddin'in anlatımına uyar: İbrâhim Bey, amca oğlunun yaklaşık bir yıl süren kaptanlığında onun kethüdası olmuş, paşanın 1811'deki azlinden sonra Bursa mübayaacılığına geçmiş ve 1227 [1812] yılında Bursa'da ölmüştür.
Ayanlıktan Kapıcıbaşılığa
İbrâhim Bey'in hayatı, XVIII. yüzyıl sonu ile XIX. yüzyıl başında Amasya'nın ayan ailelerinden birine mensup bir kişinin izlediği yolu gösterir. Önce aile büyüğünün yanında hazinedarlık ve kethüdalık yaparak yetişmiş, şehre dönünce birkaç defa baş ayanlığa seçilmiş, ailenin devlet hizmetindeki bir üyesi sayesinde Amasya mütesellimliğine getirilmiştir. Mütesellimlik, Yücel Özkaya'nın belirttiği gibi XVIII. yüzyılda büyük ölçüde yerli hanedanların eline geçmiş bir görevdi; bazı durumlarda dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarına da verilirdi. İbrâhim Bey'in aynı dönemde kapıcıbaşılık rütbesi alması bu uygulamaya uygundur.
Maddenin sonunda adı geçen Torumtay vakfı, 1278 yılında Gök Medrese'nin karşısındaki türbeyi yaptıran Amasya valisi Seyfeddin Torumtay'ın vakfıdır; türbe bugün ayaktadır. Torunlardan Sâlih Bey'in bu vakfa mütevelli olması, Gürcüzâdelerin XIX. yüzyılda da şehrin eski vakıflarının yönetiminde yer aldığını gösterir. Gürcüzâde ailesinin öteki fertleri ile İbrâhim Bey'in oğulları hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 69–70. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Yücel Özkaya, "Mütesellim", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/mutesellim).
Resmî kaynaklar
- T.C. Amasya Belediyesi, "Torumtay Türbesi" (amasya.bel.tr).
Kitaplar
- Râmizpaşazâde Mehmed İzzet Bey, Harîta-i Kapudânân-ı Deryâ: Osmanlı Kaptanıderyaları (1352-1853), haz. Cemil Sağlam, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2021, s. 183-184.