Amasyalıdır. Ayasofya mahzen evrâkında bulunan Kapu Ağaları Defteri’nde “İbrâhim Mahmûd Amasiye” diye künyesi mestûr olduğu üzere Amasyalı Mahmûd’un oğludur. 1127’de enderûn sarayına girip kapıcılar zümresine iltihâk ederek ilm ü ma’rifet öğrendi.
Ba’dehû tarîkında tefeyyüz ederek Kapıcılar Ocağı kethüdâsı, [169] 1151’de bâbü’s-sa’âde ağası oldu. Birkaç def’a ma’zûl olup odabaşı, sonra yine bâbü’s-sa’âde ağası oldu. 1171’de kapıcıbaşılıkla taşra çıkıp müte’âkiben Ayasofya evkâfı mütevellîsi olduğu hâlde 1179 senesi cumâdelâhiresinin ikinci günü vefât etdi. Üsküdâr’da medfûndur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Ayasofya mahzeni evrakı arasında bulunan Kapı Ağaları Defteri'nde "İbrahim Mahmûd Amasiye" diye künyesi yazılı olduğu üzere, Amasyalı Mahmud'un oğludur. 1127'de [1715] Enderun sarayına girip kapıcılar zümresine katılarak ilim ve irfan öğrendi.
Daha sonra bu yolda yükselerek Kapıcılar Ocağı kethüdası, 1151'de [1738-39] Bâbüssaâde ağası (kapı ağası) oldu. Birkaç kez görevden alınıp odabaşı oldu, sonra yine Bâbüssaâde ağası oldu. 1171'de [1757-58] kapıcıbaşılıkla taşraya çıkıp ardından Ayasofya vakıfları mütevellisi iken 1179 senesi cemâziyelâhiresinin ikinci günü [1765] vefat etti. Üsküdar'da gömülüdür.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahzen evrâkı: depoda saklanan belgeler
- künye: ad ve soy bilgilerini içeren kayıt
- enderûn: sarayın iç kısmı; saray okulu
- kapıcılar zümresi: saray kapılarını koruyan görevliler
- Kapıcılar Ocağı kethüdâsı: kapıcıların kâhyası
- Bâbü's-sa'âde ağası: sarayın Enderun kısmının girişi olan Bâbüssaâde'nin ağası, Kapı ağası
- ma'zûl: görevden alınmış
- odabaşı: bir odanın başı, saray teşkilatında bir rütbe
- mütevellî: vakfın yöneticisi
- medfûn: gömülü
Kapı Ağası Kimdi?
Ansiklopedi maddesi Kapı Ağası'nı (Bâbüssaâde ağası) "Osmanlı sarayında Enderun ricâlinin en önemli görevlilerinden biri, hadım ağaların başı" diye tanımlar. Yani bilinen tanıma göre bu makam, hadım edilmiş saray ağalarının başı demektir. Hüsameddin'in bu maddedeki İbrahim Ağa'sı ise baba adı kayıtlı, Amasyalı bir kişidir; maddede çocuklarından ya da evliliğinden söz edilmez. Hüsameddin'in "Bâbü's-sa'âde ağası" ifadesini tam bu anlamda mı, yoksa kapı nöbetine bakan başka bir ağa anlamında mı kullandığı metinden anlaşılmıyor. Konuyu doğrulayacak ek bir kaynağa ulaşılamadı. Şüpheli bir nokta olarak işaretlenmelidir.
Enderun'dan Taşraya ve Ayasofya Vakfına
İbrahim Ağa'nın 1127'de Enderun'a girmesinin ardından gelen kademeler, aynı ciltteki diğer saray kökenli Amasyalılarla benzerlik gösterir. Ansiklopedi maddesine göre kapıcıbaşılık, 18. yüzyılda yaygın biçimde rütbe olarak da verilmiş, kapıcıbaşılar taşrada sancak beyi ya da vali olarak görev alabilmiştir. Metinde İbrahim Ağa'nın 1171'de "kapıcıbaşılıkla taşraya çıktığı" ve ardından Ayasofya vakıflarının mütevellisi olduğu yazılıdır. Ayasofya vakıflarının yönetimi, Hüsameddin'in verdiği bilgiye göre ölümünden hemen önceki görevidir; bunun ayrıntıları kaynaklarda bulunamadı.
Hüsameddin bilgiyi "Ayasofya mahzen evrakı" içinde bulduğu "Kapu Ağaları Defteri"ne dayandırır. Bu defterin bugünkü yeri ve içeriği hakkında bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 60–60. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar