Amasyalıdır. Mehmed oğlu olup gençliğinde enderûn defterlerinde görüldüğü üzere helva-hâne-i hâssaya girip yıllarca orada terbiye gördü. Mesleğinde tefeyyüz ederek aşçılar kethüdâsı, Sultân Selîm Hân-ı Sâlîs’in cülûsunda ser-tabbâhin-i hâssa, ya’nî aşçıbaşı oldu.
1218’de mütekâ’id olup recebinde Hicâz’a gitdi. Ba’dehû vefât etdi. Mahdûmları rikâb-ı hümâyûn ağalarından Mehmed Ağa ile kapıcıbaşılardan el-Hâc Mustafa, Mûsâ Ağalardır. Bunlara ve evlâdına “Aşçızâdeler” dendi. Amasya’da Çöplüce Medresesini bunlar yaptırdı.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Mehmed oğludur. Gençliğinde, Enderun defterlerinde görüldüğü üzere, has helvahaneye girip yıllarca orada yetişti. Mesleğinde ilerleyerek aşçılar kethüdâsı oldu; Sultan III. Selîm Han'ın tahta çıkışında ser-tabbâhîn-i hâssa, yani saray aşçıbaşısı oldu.
1218'de emekliye ayrıldı ve recep ayında Hicaz'a gitti. Sonra öldü. Oğulları, padişahın rikâb ağalarından Mehmed Ağa ile kapıcıbaşılardan Hacı Mustafa ve Mûsâ Ağalardır. Bunlara ve çocuklarına "Aşçızâdeler" denildi. Amasya'da Çöplüce Medresesi'ni bunlar yaptırdı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- enderûn: padişahın sarayındaki iç okul ve hizmet teşkilatı
- helva-hâne-i hâssa: saray helvahanesi
- tefeyyüz: ilerleme, yükselme
- aşçılar kethüdâsı: saray aşçılarının vekili, kâhyası
- cülûs: padişahın tahta çıkışı
- ser-tabbâhîn-i hâssa: saray aşçılarının başı, aşçıbaşı
- mütekâ'id: emekli; mahdûm: oğul
- rikâb-ı hümâyûn ağaları: padişahın hizmetindeki saray görevlileri
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı; son yüzyıllarda rütbe olarak da verilirdi
Aşçızâdeler ve Çöplüce Medresesi
Saray aşçıları, Osmanlı'da saray ve kapıkulu askerlerinin ihtiyaçlarını karşılayan zümreler arasında yer alırdı; saray esnafı olarak anılan bu gruplarda ustalar çıraklıktan yetişirdi. Maddedeki kişinin gençliğinde helvahaneye girip yıllarca orada yetişmesi bu düzene uyar.
Ailenin Amasya'daki izi Çöplüce Medresesi'dir. Amasya Araştırmaları'nda yer alan kayda göre medrese, Yakup Paşa Zaviyesi'nin arkasında, ilkokulun bitişiğinde ve hastanenin önünde, 1819 yılında Enderun idarecilerinden Amasyalı Aşçızâde Hacı Mehmed Ağa tarafından yaptırılmıştır. Yapı ahşaptır; küçük ama çok güzel olduğu belirtilir. Medreseyi yaptıran Mehmed Ağa'nın amcasının oğlu, "Çöplüce" diye anılan Hacı Mustafa Ağa medresenin mütevellisi olduğu için medrese onun lakabıyla anılmıştır. İlk müderris Hacı Ahmed Efendi'nin oğlu Seyyid Mustafa Efendi'dir; ardından damadı Karagözzâde Küçük Mustafa Efendi, onun da damadı Ali Kayazâde Hacı Ahmed Sıdkı Efendi müderris olmuştur.
İki anlatım birbirini tamamlar, ancak bir noktada belirsizlik kalır. Hüsameddin medreseyi İbrâhim Ağa'nın oğullarına mal eder ve oğullar arasında bir Hacı Mustafa'yı sayar. Amasya Araştırmaları'ndaki kayıt ise yaptıranın Mehmed Ağa olduğunu, mütevellinin "Çöplüce" lakaplı Hacı Mustafa Ağa adlı amcasının oğlu olduğunu belirtir. Bu Mustafa Ağa'nın, Hüsameddin'in saydığı oğul Hacı Mustafa ile aynı kişi olup olmadığı ya da akrabalık derecesi, elimizdeki kaynaklardan kesinleşmez. Medresenin bugünkü durumu hakkında bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 67. amasya.bel.tr
Resmî kaynaklar
- Yavuz Bayram (ed.), I. Amasya Araştırmaları (2. Kitap), Amasya Valiliği Yayınları, No: 23, 2007, Çöplüce Medresesi maddesi.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Esnaf" ve "Kapıcı" maddeleri (islamansiklopedisi.org.tr).