Amasya a’yânından el-Hâc Ömer Bey bin el-Hâc İbrâhim İlmî Bey bin el-Hâc Rahtuvân Mehmed Paşa’nın mahdûmudur. Hâciyân ve a’yân meclislerine a’zâ, 1183 senesi muharreminde baş-a’yân ve [182] recebinde Amasya mütesellimi oldu.
Rus muharebâtında zehâ’ir-i askeriyenin tedârik ve sevkinde sâdıkâne hizmetler ederek dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı rütbesiyle taltîf edilip mükerreren baş-a’yân ve Amasya mütesellimi oldu. 1206 senesinde vefât etdi. Mehmed Paşa Mezarlığında medfûndur. İlm ü ma’rifet, nukûd u servet sâhibi bir hânedân idi. Mahdûmu el-Hâc Ömer ve birâderi el-Hâc Osmân Beyler de meşâhîr-i a’yândan idiler.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ayanından Hacı Ömer Bey'in oğludur; Ömer Bey, Hacı İbrahim İlmî Bey'in, o da Hacı Rahtuvan Mehmed Paşa'nın oğludur. Hacılar ve ayan meclislerine üye oldu. 1183 yılı Muharrem'inde [1769] baş-ayan, Recep'inde [1769] Amasya mütesellimi oldu.
Rus savaşlarında askerî erzak ve malzemenin hazırlanıp gönderilmesinde içtenlikle hizmetler ederek "dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı" rütbesiyle ödüllendirildi; birçok kez baş-ayan ve Amasya mütesellimi oldu. 1206 yılında [1791-92] öldü. Mehmed Paşa Mezarlığı'na gömülüdür. İlim ve bilgi, para ve servet sahibi bir ailedi. Oğlu Hacı Ömer ile kardeşi Hacı Osman Beyler de ünlü ayanlardandı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- a'yân: bir şehrin ya da kasabanın ileri gelenleri
- baş-a'yân: ayanların başı; halk ile devlet arasındaki işleri yürüten kişi
- mütesellim: sancağın yönetimini vekâleten yürüten görevli
- zehâ'ir-i askeriyye: askerî erzak ve malzeme
- tedârik ve sevk: hazırlama ve gönderme
- dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı: saray kapıcıbaşılığı; taşrada ayanlara rütbe olarak verilen unvan
- taltîf: ödüllendirme
- medfûn: gömülü
- nukûd u servet: nakit para ve mal varlığı
- hânedân: soylu aile
- meşâhîr-i a'yân: ünlü ayanlar
Baş-Ayan Kimdi
Osmanlı taşra yönetiminde vali, mutasarrıf, mütesellim ve voyvodalar merkezden atanırdı. Bunlardan ayrı olarak her şehir ve kasabada ileri gelenler arasından seçilen bir ayan bulunurdu. Merkezî hükümet ile halk arasında aracılık eden bu kişiye baş-ayan, reîs-i ayan ya da resmî ayan denirdi. Ayan seçimleri bu dönemde sık sık değişikliğe uğramıştır. 1768-1774 Rus savaşı sırasında, ölen bir ayanın yerine yenisinin atanması uzun sürdüğü için 1769 Ocak'ında ayanın halk tarafından seçilmesi usulüne geçilmiş, 1779'da eski usule dönülmüş, 1786'da ise Bâbıâli ayanlığa son verip yerine şehir kethüdalığını getirmiştir. İbrahim Bey'in 1183'te [1769] baş-ayan olması bu değişikliklerle aynı yıllara rastlar; hangi usulle seçildiği metinden anlaşılmaz.
Rahtuvan Ailesi
Hüsameddin'in kitabının daha önceki bir bölümünde Şamlızâde Rahtuvan Mehmed Paşa, Karahisar-ı Şarkî (Şebinkarahisar) mutasarrıfı olarak, bir savaşta yararlık gösteremediği için görevden alınıp Amasya'ya gelen biri olarak anılır. Amasya'daki Taşhan ise 1699'da mutasarrıf Rahtuvan Hacı Mehmed Paşa tarafından yaptırılmıştır. İki katlı bir han olup avlusu kemerlerle çevrilidir; 2012 sonunda restorasyonu tamamlanmış ve otel olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bu paşaların, ailenin atası sayılan Rahtuvan Mehmed Paşa ile aynı kişi olduğuna dair doğrudan bir kayıt bulunamadı; adların ve unvanların örtüşmesi böyle bir bağ düşündürür, ama bu bir çıkarımdır. Metindeki "ilim ve servet sahibi bir hanedan" ifadesi, ailenin Amasya'daki varlığını ve gücünü gösterir.
İbrahim Bey'in gömüldüğü "Mehmed Paşa Mezarlığı"nın hangi Mehmed Paşa'ya ait olduğu metinden anlaşılmaz. Amasya'da Hızır Paşa'nın oğlu Mehmed Paşa'nın külliyesi ve türbesi bulunmaktadır; Rahtuvan ailesinin mezarlığıyla ilişkisi doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar