Amasya şehir kethüdâsı iken 1119’da vefât eden Hüseyin Ağazâde el-Hâc Mehmed Ağa’nın oğludur. Vüzerâdan sadr-ı esbak Amasyalı Hatîpzâde Nâ’ili Abdullah Paşa dâiresine girip terbiye gördü. Müşarün ileyh vezâretinde selâm ağası oldu.
Bunun vefâtında sadr-ı esbak Köse Bâhir Mustafa Paşa’nın dâ’iresine girip sadâretinde kapıcılar kethüdâsı olmuşdu. [184] Çünkü Paşa’nın kethüdâsı da Amasyalı Mustafa Ağa idi. Ancak 1178’de efendisinin azl ü i’dâmında Amasya’ya geldi.
1182’de açılan Rus muhârebâtında mâlen ve bedenen hizmetler ederek topladığı askeriyle dârü’l harbe gitdi. Yararlıklar gösterip dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı rütbesiyle taltîf edildi. Avdetinde baş-a’yân ve birkaç ay Amasya mütesellimi oldu.
Fakat Caniklizâde Battal Hüseyin Bey’in Amasya mütesellimi olarak vürûdunda inzivâyı ihtiyâr etdi. 1193’de Bozok Mustafa Bey’in tarafdârı olarak Caniklizâdelere karşı harbi kabûl edib 1194’de meclis-i a’yân a’zâsı oldu. 1196’da Caniklizâde Mikdâd Ahmed Paşa’nın tekrâr avdetinde Bozok mütesellimi Cabbârzâde Süleyman Bey’in yanına gitdi. Mîr-i mûmâ ileyhin tarafından birkaç yıl Çorum mütesellimi ve Mikdâd Paşa’nın Amasya’dan def’ ü i’dâmı üzerine avdet edib 1208 senesi hilâlinde merhûm oldu. Meşâhîr-i a’yândan vatanına sâdık bir pîr idi. Mahdûmu el-Hâc Mahmûd Ağa’dır. [185]
Günümüz Türkçesiyle
Amasya şehir kethüdası iken 1119'da [1707-08] ölen Hüseyin Ağazâde Hacı Mehmed Ağa'nın oğludur. Vezirlerden eski sadrazam Amasyalı Hatipzâde Nâilî Abdullah Paşa'nın maiyetine girip yetişti. Adı geçen paşanın vezirliği sırasında selâm ağası oldu.
Paşa'nın ölümünden sonra eski sadrazam Köse Bâhir Mustafa Paşa'nın maiyetine girdi ve onun sadrazamlığında kapıcılar kethüdası olmuştu. Çünkü paşanın kethüdası da Amasyalı Mustafa Ağa idi. Ancak 1178'de [1764-65] efendisinin görevden alınıp idam edilmesi üzerine Amasya'ya geldi.
1182'de [1768-69] açılan Rus savaşında hem malıyla hem bedeniyle hizmet ederek topladığı askerle savaş yerine gitti. Yararlıklar gösterip dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı rütbesiyle ödüllendirildi. Dönüşünde baş-ayan ve birkaç ay Amasya mütesellimi oldu.
Fakat Caniklizâde Battal Hüseyin Bey Amasya mütesellimi olarak gelince köşesine çekildi. 1193'te [1779-80] Bozok Mustafa Bey'in yanında yer alıp Caniklizâdeler'e karşı savaşı kabul etti; 1194'te [1780-81] ayan meclisi üyesi oldu. 1196'da [1781-82] Caniklizâde Mikdad Ahmed Paşa tekrar dönünce Bozok mütesellimi Cabbarzâde Süleyman Bey'in yanına gitti. Adı geçen beyin tarafından birkaç yıl Çorum mütesellimi oldu; Mikdad Paşa'nın Amasya'dan uzaklaştırılıp idam edilmesi üzerine geri dönüp 1208 yılı başında [1793] öldü. Ünlü ayanlardandı, yurduna bağlı bir ihtiyardı. Oğlu Hacı Mahmud Ağa'dır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- şehir kethüdâsı: şehrin yönetiminde yardımcı görevli; 1786'da ayanlığın yerine getirilen makam
- sadr-ı esbak: eski sadrazam
- dâ'ire: bir devlet adamının çevresi, maiyeti
- selâm ağası: saray görevlisi
- kapıcılar kethüdâsı: saray kapıcıları teşkilatında bir görev adı
- azl ü i'dâm: görevden alınma ve idam
- dârü'l-harb: savaş yeri, cephe
- mâlen ve bedenen: malla ve bedenle
- baş-a'yân: ayanların başı
- vürûd: gelme, varış
- inzivâ: köşeye çekilme
- def' ü i'dâm: uzaklaştırılma ve idam
- mîr-i mûmâ ileyh: adı geçen bey
- merhûm: rahmetli, ölmüş
Köse Bahir Mustafa Paşa
Hüsameddin'in efendisi saydığı Köse Bâhir Mustafa Paşa, Çorlu'da doğmuştur; Sofu Abdurrahman Paşa'nın oğludur. Üç kez sadrazam olmuştur: 1752-1755, 1756 ve 1763-1765. Üçüncü sadareti 1 Kasım 1763'te başlamış ve 28 Mart 1765'te (5 Şevval 1178) azille sona ermiştir. Azil fermanında Kıbrıs'taki zulmüne gönderme yapıldığı belirtilir. Midilli'ye sürülmüş, Zilkade 1178'de [Mayıs 1765] boğdurulmuştur; kesik başı İstanbul'a getirilip yaptırdığı Nakşibendî tekkesine gömülmüştür. Hüsameddin'in "1178'de efendisinin azl ü i'dâmında" demesi, bu tarihlerle tam olarak örtüşür. Bahir Mustafa Paşa'nın kendisi Çorlulu olup Amasyalı değildir; Hüsameddin'in aktardığı Amasya bağlantısı, paşanın kethüdasının Amasyalı olması üzerinden kurulur. Kaynakta kethüdasının adı geçmez, bu ayrıntı doğrulanamadı.
Nâilî Abdullah Paşa
Metinde "Amasyalı Hatipzâde" olarak anılan Nâilî Abdullah Paşa, bir kaynakta İstanbul doğumlu olarak gösterilir. Önce reisülküttap, 19 Mayıs 1755'te sadrazam olmuş; III. Osman tarafından üç ay sonra, 24 Ağustos 1755'te azledilmiştir. Sonra Girit valisi, sonra Cidde valisi olmuş, Ağustos 1758'de Medine'de ölmüştür. Hüsameddin'in "Amasyalı" demesi ile bu kayıt arasında bir ayrılık vardır: paşanın aile kökeni Amasya olabilir, doğum yeri İstanbul olabilir. Selâm ağalığı hizmeti, paşanın kısa sadareti ile bu kayıtta belirtilen valilik görevleri sırasında olmuş olmalıdır; ayrıntı doğrulanamadı.
Canikli ve Çapanoğlu Mücadelesi İçinde
İbrahim Ağa'nın metindeki sonraki hayatı, Canikli ve Çapanoğlu ailelerinin çekişmesiyle iç içedir. Canikli Hacı Ali Paşa'ya 1772'de Amasya malikâne olarak verilmiş; oğulları da bölgeye atanmıştır. Amasya ayanları 1778 sonlarında Mikdad Ahmed Paşa'nın baskısına dayanamayıp Bozok sancağı mütesellimi Çapanoğlu Mustafa Bey'e sığınmıştır. Hüsameddin'in "Bozok Mustafa Bey'in tarafdarı" dediği kişi bu Çapanoğlu Mustafa Bey'dir. "Cabbarzâde Süleyman Bey" ise, Mustafa Bey'in 1782'de öldürülmesinden sonra Bozok sancağına getirilen kardeşi Çapanoğlu Süleyman Bey'dir; aile Cebbarzâdeler olarak da bilinir. Süleyman Bey'in dönemi Çapanoğulları'nın en parlak dönemi sayılır; nüfuzları Çorum ve Amasya dahil birçok yere yayılmıştır. İbrahim Ağa'nın Çorum mütesellimi olması bu yayılmanın bir yansımasıdır.
Mikdad Ahmed Paşa'nın akıbeti, Hüsameddin'in "def' ü i'dâm" sözüyle kaynaklarda uyuşur: Mikdad Ahmed Paşa Filibe'de sürgündeyken 1792'de III. Selim tarafından idam ettirilmiştir. İbrahim Ağa'nın ölümünü 1208 [1793-94] olarak vermesi, bundan sonraki bir yıla denk gelir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 64–65. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar