Amasyalıdır. Amasyalı Gevikzâde Mahmûd Paşa’nın mahdûmudur. Pederi çavuşbaşılıkdan Cezâ’ir beylerbeyi olduğundan “Paşazâde” demekle işhâr etdi. İstanbul’da sudûrdan Erzincânî Müftüzâde Ali Efendi’den tahsîl-i ulûm ederek 1106’da müderris oldu.
Hayli müddet tedrîs-i ulûm edib medâris-i ilmiyyeyi devretdikden sonra 1127 rebiülevvelinin gurresinde Şâm, 1134 rebiülâhir gurresinde Mısır, 1137 muharremi gurresinde Bursa [152] ve 1141 muharremi gurresinde Mekke-i Mükerreme mollası ve 1143 muharreminde İstanbul kadısı oldu.
Sene-i mezbûre rebiülevvelinde zuhûr eden Patrona Halîl vak’a-i hâ’ilesinde bi’z-zarûre ma’zûl ve Anadolu kazaskeriliği pâyesiyle tekâ’üd olup Amasya kazâsı arpalık verildi. 1148 senesi evâ’ilinde Şeyhülislâm Merzifonî eş-Şeyh Dürrî Mehmed Efendi’nin himmetiyle Anadolu kazaskeri oldu.
1149’da müddet-i örfiyesinin ikmâli üzerine munfasıl ve yine Amasya kazasıyla mütekâ’id olduğu hâlde 1153 senesi rebiülevvelinin yirmi birinci günü vefât etdi. Üsküdâr’da medfûndur. Âlim, sahî, perhizkâr, âlî-himmet, ricâl-i ilmiyyedendir. Mahdûmları es-Seyyid Ahmed, Feyzullah, Mahmûd Efendilerdir. Dâmâdı Amasyalı Müftüzâde Yahyâ Efendi İstanbul kadısı olmuşdur.
Es-Seyyid Ahmed Efendi, Amasya nâibi olarak gelip hadâset-i sinnine binâen ba’zı ahvâl-ı nâ-be-câya cür’et eylediğinden azledilmişdi. Es-Seyyid Feyzullah Efendi, pederi tarafından kendi nâmına izâfeten pederinin tevellüd etdiği Şâmice Mahallesi’ndeki hânesi arsasına [153] güzel bir medrese ve kütübhâne ve önüne çeşme yaptırdı. Buranın masâlihine sekiz dükkân vakfetdi. Buraya “Feyziye Medresesi” adını verdi. Aşağı “Bakacak Medresesi” diye meşhûr oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasyalı Gevikzâde Mahmûd Paşa'nın oğludur. Babası çavuşbaşılıktan Cezayir beylerbeyi olduğu için "Paşazâde" diye ün kazandı. İstanbul'da üst düzey âlimlerden Erzincanlı Müftüzâde Ali Efendi'den ilim öğrenip 1106'da [1694-95] müderris oldu.
Uzun süre ders verip ilmiye medreselerinin basamaklarını çıktıktan sonra 1127 rebiülevvelinin başında [1715] Şam, 1134 rebiülâhir başında [1722] Mısır, 1137 muharrem başında [1724] Bursa ve 1141 muharrem başında [1728] Mekke molla (kadı)sı ve 1143 muharreminde [1730] İstanbul kadısı oldu.
Aynı yılın rebiülevvelinde patlak veren Patrona Halil olayında zorunlu olarak görevden alındı; Anadolu kazaskerliği payesiyle emekli edilip kendisine Amasya kazası arpalık olarak verildi. 1148 başlarında [1735] Şeyhülislâm Merzifonlu eş-Şeyh Dürrî Mehmed Efendi'nin gayretiyle Anadolu kazaskeri oldu.
1149'da [1736-37] görev süresinin dolmasıyla ayrıldı ve yine Amasya kazasıyla emekli olduğu hâlde 1153 rebiülevvelinin yirmi birinci günü [1740] öldü. Üsküdar'da gömülüdür. Âlim, eli açık, perhizkâr, yüce gönüllü, ilmiye ricalindendi. Oğulları es-Seyyid Ahmed, Feyzullah ve Mahmûd Efendilerdir. Damadı Amasyalı Müftüzâde Yahyâ Efendi İstanbul kadısı olmuştur.
Es-Seyyid Ahmed Efendi, Amasya naibi olarak gelip yaşı küçük olduğundan bazı yakışıksız işlere cüret ettiği için görevden alınmıştı. Es-Seyyid Feyzullah Efendi, babası adına, babasının doğduğu Şâmice Mahallesi'ndeki evinin arsasına güzel bir medrese, kütüphane ve önüne bir çeşme yaptırdı. Bunların giderleri için sekiz dükkân vakfetti. Buraya "Feyziye Medresesi" adını verdi. Aşağı [kısımda] "Bakacak Medresesi" diye ünlendi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sudûr: ilmiyenin üst düzey âlimleri
- müderris: medresede ders veren öğretmen
- medâris-i ilmiyye: ilmiye medreseleri; müderrislerin sırayla yükseldiği basamaklar
- molla: büyük bir şehrin kadısı, üst derece kadı
- kazasker: ordu kadısı, Anadolu ya da Rumeli kazaskeri ilmiyenin en üst basamaklarındandır
- arpalık: maaş karşılığı gelirleri verilen yer ya da görev
- tekâ'üd: emeklilik
- munfasıl: görevinden ayrılmış
- sahî: eli açık, cömert
- perhîzkâr: dinen sakıngan
- hadâset-i sinn: gençlik, yaşının küçüklüğü
- kütübhâne: kütüphane
Paşazâde İbrâhim Efendi
İbrâhim Efendi'nin kariyeri, ilmiye sınıfının klasik merdivenini izler: müderrislik, ardından önce Şam, Mısır, Bursa gibi büyük kentlerde kadılık ve Mekke mollalığı, en sonunda İstanbul kadılığı ve Anadolu kazaskerliği. İstanbul kadılığının 1143 muharreminde başlayıp Patrona isyanında (Sultan III. Ahmed'in tahttan indirilmesine yol açan 1730 ayaklanması) sona ermesi, görevinin kısa sürdüğünü ortaya koyar. Aynı olay bu ciltteki 164. maddede de bir dönüm noktası olarak geçer.
Feyzullah Efendi'nin Şâmice Mahallesi'nde yaptırdığı medrese, kütüphane ve çeşme topluluğu, Amasya'nın Osmanlı döneminde de yeni vakıf yapılarla genişlediğini gösterir. Feyziye ya da Bakacak Medresesi hakkında Hüsameddin dışında okunabilen kaynaklarda ayrıntıya rastlanmadı; yapının bugün ayakta olup olmadığı belirlenemedi. Metindeki "Aşağı" sözcüğünün anlamı da belirsizdir; "Bakacak Medresesi" adının hangi yer ya da özellikten geldiği kitaptan anlaşılmıyor.
Kaynakça