Amasyalıdır. Amasya’nın cenûb-ı garbî tarafında vâki’ Olus köyünde meskûn Pehlivânlı Aşîreti Kürdlerinden esbak Amasya mütesellimi es-Seyyid Ebûbekir Ağa’nın mahdûmu ve es-Seyyid Mustafa Bey’in birâderidir. Amasya’da züamâdan iken eşrâfdan Murâd Beyzâde el-Hâc Mustafa Ağa’nın kerîmesi Hanife Hanım ile te’ehhül edib şöhret kazandı.
Bu sâyede Amasya’nın baş-a’yânı Emîr Hacı Abdullatîf [149] Çelebi’ye çatıp 1119 saferinde Amasya alaybeyi ve 1122’de harbe gidip avdetinde ma’zûl ve 1126 rebiülevvelinde ikinci def’a Amasya alaybeyi ve 1127’de Türkmen Ağası olarak Mora harbine gitdi.
Bu harbde gösterdiği yararlıklar sâyesinde 1128’de Mora kal’alarından birinin muhâfızı ve 1129 senesi rebiülevvelinde Rumeli beylerbeyliği pâyesiyle Sivas vâlisi olarak muhâfazada kaldı. 1130 senesi muharreminde Cidde ve Habeş beylerbeyi olduğu halde Hicâz’a gitdi.
Ba’dehû Trablusşâm, Mar’aş, Haleb ve 1138 rebiülevvelinde Şehr-i Zor beylerbeyi ve müte’âkiben vezâretle Diyarbekir vâlisi oldu. 1139 muharreminde Konya, şa’bânında Adana, 1140’da ilâveten Diyârbekir vâlisi olup orada hayli müddet kaldı.
1145 şa’bânında Saydâ, 1146 rebiülevvelinde sânîyen Konya, 1147’de Trablusşâm, 1148 cumâdelâhiresinde Vân vâlisi, 1149’da İran hezîmetinde Trabzon vâlisi ve Kal’a-yı Cedîde muhâfızı olup 1150’de ma’zûlen Kefe’de [150] ikâmet ve 1151 senesi evâilinde orada vefât etdiği zabt edilen Muhallefât Defterinde görüldü.
Şecî’, gayûr, muktedir bir vezîr olup İran’da hidemât-i mustahsenesi görülmüşdü. Ser-asker Köprülüzâde Fâzıl Abdullah Paşa’nın şehâdetinde ikbâli sükût etdi. Mahdûmları es-Seyyid Mustafa Paşa, Ebûbekir Bey’dir. Kerîmesi Âmine Hanım ve dâmâd ve hazinedârı Murâd Beyzâde Mustafa Ağa bin Mehmed Ağa ve kethüdâsı Uzun Ahmed Ağa Amasyalılardır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya'nın güneybatısındaki Olus köyünde oturan Pehlivanlı Aşireti Kürtlerinden, eski Amasya mütesellimi es-Seyyid Ebûbekir Ağa'nın oğlu ve es-Seyyid Mustafa Bey'in kardeşidir. Amasya'da zeamet sahibi iken eşraftan Murâd Beyzâde el-Hâc Mustafa Ağa'nın kızı Hanife Hanım'la evlenerek ün kazandı.
Bu sayede Amasya'nın baş-a'yânı Emîr Hacı Abdullatîf Çelebi'ye karşı çıkıp 1119 saferinde [1707] Amasya alaybeyi oldu. 1122'de [1710-11] savaşa gidip dönüşünde görevden alındı. 1126 rebiülevvelinde [1714] ikinci kez Amasya alaybeyi, 1127'de [1715] Türkmen ağası olarak Mora savaşına gitti.
Bu savaşta gösterdiği yararlıklar sayesinde 1128'de [1715-16] Mora kalelerinden birinin muhafızı, 1129 rebiülevvelinde [1716-17] Rumeli beylerbeyliği payesiyle Sivas valisi olarak muhafazada kaldı. 1130 muharreminde [1717] Cidde ve Habeş beylerbeyi olarak Hicaz'a gitti.
Sonra Trablusşam, Maraş, Halep ve 1138 rebiülevvelinde [1725] Şehrizor beylerbeyi, ardından vezirlikle Diyarbekir valisi oldu. 1139 muharreminde [1726] Konya, şabanında Adana, 1140'ta [1727-28] ayrıca Diyarbekir valisi olup orada epey kaldı.
1145 şabanında [1733] Sayda, 1146 rebiülevvelinde [1733] ikinci kez Konya, 1147'de [1734-35] Trablusşam, 1148 cemaziyelâhiresinde [1735] Van valisi, 1149'da [1736-37] İran yenilgisi sırasında Trabzon valisi ve Yeni Kale (Kal'a-yı Cedîde) muhafızı oldu. 1150'de [1737-38] görevden alınarak Kefe'de oturdu ve 1151 yılının başlarında [1738] orada öldüğü, tutulan Muhallefât Defteri'nde görüldü.
Yiğit, namuslu, güçlü bir vezirdi; İran'da övgüye değer hizmetleri görülmüştü. Seraskerlik yapan Köprülüzâde Fâzıl Abdullah Paşa'nın şehit düşmesiyle talihi sönmüştü. Oğulları es-Seyyid Mustafa Paşa ve Ebûbekir Bey'dir. Kızı Âmine Hanım ile damadı ve hazinedarı Murâd Beyzâde Mustafa Ağa bin Mehmed Ağa ve kethüdası Uzun Ahmed Ağa Amasyalılardır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- aşîret: göçebe ya da yarı göçebe boy topluluğu
- züamâ: zeamet (büyük tımar) sahipleri
- te'ehhül: evlenme
- kerîme: kız
- alaybeyi: sancaktaki sipahi birliklerinin komutanı
- Türkmen ağası: Türkmen askerlerinin başı
- muhâfaza: bir kalenin ve çevresinin korunması görevi
- vâlî: vali, eyalet yöneticisi
- ma'zûl: görevden alınmış
- Muhallefât Defteri: ölenlerin geride bıraktığı malların kaydedildiği defter
- gayûr: namuslu, gayretli
- hazînedâr: hazine görevlisi
Amasyalı Bir Alaybeyinin Vezirliğe Yükselişi
İbrâhim Paşa'nın yükselişi, taşradan çıkıp savaş meydanlarında ün kazanan Amasyalı ayanın tipik yollarından birini gösterir: önce Amasya'da zeamet sahibi, sonra alaybeyi, ardından savaş görevleri. Mora'ya katılması 1715'teki Mora seferine denk gelir; Nevşehirli Damad İbrahim Paşa da aynı seferde mevkûfatçı olarak bulunmuştur. Hüsameddin bu iki adı birlikte anmaz.
Köprülüzâde Abdullah Paşa, 1730-32 ve 1732-36 savaşlarında seraskerlik yapmış, 19 Haziran 1735'te Arpaçay Muharebesi'nde Nadir Şah'ın saldırısında öldürülmüştür. Hüsameddin'in "Fâzıl Abdullah Paşa" demesi dikkat çekicidir: bir kaynağa göre Abdullah Paşa, Sadrazam Fâzıl Mustafa Paşa'nın ikinci oğludur. İbrâhim Paşa'nın "ikbâli" bu şehadetten sonra sönmüş; Hüsameddin'in sıraladığı görev zincirinde son atama ise Trabzon ve Yeni Kale'dir.
Hüsameddin'in verdiği Kefe'de ölüm tarihi (1151 başı, 1738) ve görev listesi başka bir kaynakta doğrulanamadı. Olus köyü ve Pehlivanlı aşireti hakkında da kitap dışında bir kaynakta bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 54–55. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar