Amasya müftüsü Saçlı el-Hâc Mahmûd Efendi’nin oğludur. Biraz tahsîl-i ilm edib Amasya’da son nakibü’l-eşrâf kâ’im-makâmı olduğu hâlde 1297 senesi evâhirinde vefât etdi. Gâyet latîf, nekre-gû, güldürücü bir kimse idi. Gülünç şeyleri halk arasında şâyi’dir. Oğulları Ahmed Fethi, [224] Mehmed, Abdullah Efendilerdir. Ahmed Fethî Efendi de 1313’de fevt oldu. Diğer Mengülcüzâde el-Hâc İbrâhim Efendi bin müftü Yahya Efendi de 1298’de vefât etdi. Saçlızâde a’yârında bir kimse idi. “Çözük saç, kırık mengül” sözü bunlar hakkındadır.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
İbrâhim Efendi-Saçlızâde es-Seyyid el-Hâc
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 77 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU
Özgün Metin
Araştırma Makalemiz
Editör: Mevlüt Erdem Öztürk
Günümüz Türkçesiyle
Amasya müftüsü Saçlı Hacı Mahmûd Efendi'nin oğludur. Bir miktar ilim tahsil ettikten sonra Amasya'nın son nakîbüleşraf kaymakamı olarak görevde iken 1297 yılının sonlarında [Ekim-Kasım 1880] öldü. Son derece hoş sohbet, nükteci, insanı güldüren biriydi; komik sözleri ve hâlleri halk arasında yaygındır. Oğulları Ahmed Fethi, Mehmed ve Abdullah efendilerdir. Ahmed Fethi Efendi de 1313 [1895-96] yılında öldü. Bir başka kişi, Müftü Yahya Efendi'nin oğlu Mengülcüzâde Hacı İbrâhim Efendi de 1298 [1880-81] yılında öldü. O da Saçlızâde ayarında biriydi. "Çözük saç, kırık mengül" sözü bu ikisi hakkında söylenmiştir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- nakîbü'l-eşrâf kâ'im-makâmı: Peygamber soyundan gelenlerin (seyyid ve şeriflerin) işlerine bakan nakîbüleşrafın bir şehirdeki vekili
- evâhir: bir yılın ya da ayın son günleri
- latîf: hoş, şakacı; nekre-gû: nükte söyleyen
- şâyi': yaygın, dilden dile dolaşan
- fevt olmak: ölmek
- a'yâr: ayar, derece; "Saçlızâde ayarında" yani onunla aynı yaradılışta
Nakîbüleşraf Kaymakamlığı
İbrâhim Efendi'nin son görevi olan nakîbüleşraf kaymakamlığı, Osmanlı'da seyyid ve şeriflerin, yani Hz. Peygamber'in soyundan geldiği kabul edilenlerin işlerini gören teşkilatın taşradaki temsilciliğiydi. Osmanlı nakîbüleşrafları İstanbul'da otururdu; diğer şehirlerde ise sâdât arasından belirli bir süre için seçilen nakîbüleşraf kaymakamları bulunurdu. Teşkilatın işleri arasında Peygamber soyuna mensup olanların kayıtlarını tutmak, haklarını korumak ve nesep karışıklığının, sahte soy iddialarının önüne geçmek sayılır. Nakîbüleşraf kaymakamlığı önemli bir nüfuz ve maddî gelir kaynağıydı. Kaymakamın sâdât arasından seçilmesi, maddenin başlığında İbrâhim Efendi'nin "es-Seyyid" unvanıyla anılmasıyla da uyumludur.
Hüsameddin'in İbrâhim Efendi'yi Amasya'nın "son" nakîbüleşraf kaymakamı olarak tanıtması dikkate değer. Metin bunun sebebini açıklamaz; İbrâhim Efendi'den sonra bu görevin Amasya'da kimseye verilmediği ya da kurumun şehirdeki temsilciliğinin kaldırıldığı anlaşılıyor, ancak bunu doğrulayan başka bir kaynağa rastlanmadı.
Saçlızâde ve Mengülcüzâde
Maddenin ikinci yarısı, Amasya halkının nükteci iki eşrafı birlikte andığı bir sözü kayda geçirir. Her ikisi de müftü oğludur: biri Müftü Saçlı Hacı Mahmûd Efendi'nin, öbürü Müftü Yahya Efendi'nin oğlu. İkisi de birbirine yakın tarihlerde, 1880-81 yıllarında ölmüştür. "Çözük saç, kırık mengül" sözü, iki ailenin adları üzerine kurulmuş bir kelime oyunudur: "saç" Saçlızâde'ye, "mengül" Mengülcüzâde'ye işaret eder. Hüsameddin sözün hangi olay üzerine söylendiğini anlatmaz; şakacı mizaçlarıyla tanınan bu iki kişiyi takılmak için halk arasında dolaştığı anlaşılıyor.
Müftü Saçlı Hacı Mahmûd Efendi'nin adı Hüsameddin'in eserinin başka maddelerinde de geçer. Saçlızâde ve Mengülcüzâde ailelerine, İbrâhim Efendi'nin nüktelerine ya da bu söze dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 77. amasya.bel.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nakîbüleşraf" maddesi (islamansiklopedisi.org.tr/nakibulesraf).