Amasyalıdır. Hâce-i Sultânî Amasyalı Ömer Efendi’nin hemşîrezâdesi olan Hâcegân-ı dîvân-ı hümâyûndan Kara Kadı-[101] zâde Mustafa Efendi bin İbrâhim Efendi bin Kara Kadı Hayreddîn Efendi mahdûmudur. İstanbul’da terbiye görüp sipâhiler zümresine iltihak etdi. Pederinin sâye-i ikbâlinde ricâlden Şâmîzâde Mehmed Efendi’ye dâmâd ve riyâsetinde kethüdâsı oldu.
Kayınpederinin Köprülü Mehmed Paşa’nın sadâretinden mukaddem yapdığı mu’âvenetlerin mükâfâtı olarak müşârün-ileyhin sadâretinde sipâhîler ağası ve 1070 senesi muharreminde Rumeli beylerbeyi pâyesiyle Niğbolu vâlisi ve 1071 senesi saferinde vezâretle Niğbolu ve havâlisi muhâfızı oldu.
Ancak Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’nın sadâretinde Rumeli pâyesiyle re’isü’l-küttâb olan kayınpederi, sadr-ı müşârün-ileyhin hadâset-i sinn ve mesâvîsinden ve orduyu idâresizliğinden bahisle kendi dâmâdını makâm-ı sadârete sevk etmek dâ’iyesiyle ordudan Sultân Mehmed Hân-ı Râbi’e bir mektûb göndermişdi.
Sultân Mehmed-i Râbi’, bu mektûbu sadr-ı müşârün-ileyhe irsâl [102] ve kendisinin her türlü harekâtında serbest olduğunu iş’âr etdiğinden kayınpederi ile beraber 1074 senesi evâilinde i’dâm edildi. Şâmîzâde’nin bu cür’etkârlığı yüzünden İbrâhim Paşa’nın ammizâdesi Amasyalı Mehmed ve Veli Paşa’lar da i’dâm ve cümlesinin emvâl ü emlâki müsâdere edildi. Mahdûmu Mustafa Bey de birkaç yıl sonra vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Sultanın hocası Amasyalı Ömer Efendi'nin kız kardeşinin oğludur. Divan-ı hümâyun hocalarından Kara Kadızâde Mustafa Efendi'nin oğludur; Mustafa Efendi, İbrâhim Efendi'nin, İbrâhim Efendi de Kara Kadı Hayreddîn Efendi'nin oğludur. İstanbul'da yetişip sipahiler zümresine katıldı. Babasının nüfuzu sayesinde, devlet ricalinden Şâmîzâde Mehmed Efendi'ye damat ve onun başkanlığında (riyâsetinde) kethüdası oldu.
Kayınpederinin, Köprülü Mehmed Paşa'nın sadaretinden önce yaptığı yardımların karşılığı olarak, adı geçenin sadaretinde sipahiler ağası ve 1070 muharreminde [1659] Rumeli beylerbeyi payesiyle Niğbolu valisi, 1071 saferinde [1660] vezirlikle Niğbolu ve çevresi muhafızı oldu.
Ancak Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadaretinde Rumeli payesiyle reisülküttap olan kayınpederi, sadrazamın gençliğinden ve ordu idaresindeki beceriksizliğinden söz ederek kendi damadını sadaret makamına getirmek amacıyla ordudan Sultan IV. Mehmed Han'a bir mektup göndermişti.
Sultan IV. Mehmed bu mektubu sadrazama gönderip, onun her türlü işinde serbest olduğunu bildirdiğinden, kayınpederiyle birlikte 1074 başında [1663] idam edildi. Şâmîzâde'nin bu cüretkârlığı yüzünden İbrâhim Paşa'nın amcazadeleri Amasyalı Mehmed ve Veli Paşa'lar da idam edildi ve hepsinin mal ve mülkü müsadere edildi. Oğlu Mustafa Bey de birkaç yıl sonra öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hemşîrezâde: kız kardeşin oğlu
- hâcegân-ı dîvân-ı hümâyûn: divanın yazı ve ilim işlerinde görevli hocaları
- sipâhîler ağası: sipahi birliklerinin komutanı
- beylerbeyi pâyesi: beylerbeyi rütbesi
- muhâfız: bir kalenin ve çevresinin koruyucusu, yöneticisi
- re'isü'l-küttâb: divan yazıcılarının başı, bugünkü dışişleri ve yazı işleri sorumlusuna yakın üst görevli
- hadâset-i sinn: genç yaş
- mesâvî: kusurlar, eksiklikler
- iş'âr: bildirme
- müsâdere: mal ve mülke devlet adına el koyma
1663'te İki Damadın Sonu
Şâmîzâde Mehmed Efendi, Köprülü ailesinin yükselişine yakın, ancak sonunda onlara karşı güç mücadelesine girişen bir reisülküttaptır. Yakın dönem bir çalışmada, damadı Kadızâde İbrâhim'i sadrazamlık makamına getirmek için giriştiği teşebbüs, "kendi babasının sadık dostu" saydığı Fâzıl Ahmed Paşa tarafından öldürülmesinin nedeni olarak incelenir. Kadızâde İbrâhim Paşa, Niğbolu muhafızı iken, Şâmîzâde ise Rumeli payeli reisülküttap iken ordugâhta idam edilmişlerdir. Şâmîzâde'nin malvarlığı müsadere kayıtlarından izlenir; konağı Köprülülere geçmiştir. Hüsameddin'in 1074 başı olarak verdiği idam tarihi, kaynaklardaki 1074/1663 tarihiyle uyumludur.
Aile Bağı
İbrâhim Paşa'nın dedesi İbrâhim Efendi, kitabın 107. maddesinde anılan Karakadızâde İbrâhim Efendi'dir. Orada Mustafa Efendizâde vezir İbrâhim Paşa'nın 1074'te öldürüldüğü kısaca yazılır; bu madde onun ayrıntılı hâl tercümesidir. Dayısı Amasyalı Ömer Efendi, II. Osman'ın hocasıdır. Metindeki "amcazadeleri Mehmed ve Veli Paşalar"ın bu olaydaki rolü hakkında başka bir kaynakta ayrıntı bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 40–42. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar