Amasyalıdır. Kudâttan olup Mehmed Paşa Mahallesi’nde bir mescid-i şerîf yaptıran Hayreddîn Hızır Efendizâde Ahmed Efendi’nin mahdûmudur. Amasya’da hutût-ı mütenevvi’ayı hattât-ı meşhûr Mehmed Çelebi’den ve ulûmı Amasya fuzalâsından temeşşuk ve ahz [94] edib ders-i âm oldu.
Ba’dehû Atabeg, Halfet Gâzi, Yörgüç Paşa Medreselerine müderris ve Köprü, Merzifon, Amasya kadısı, 1036’da Trabzon kadısı ve Evkâf-ı Rûmiye müfettişi, 1039’da Sofya mollası, ba’dehû mükerreren Amasya kadısı ve 1047 zilhiccesinde Kayseriye mollası, ba’dehû Karahisâr-ı Şarkî kadısı ve 1055’de Mar’aş mollası oldu.
1056’da ber-vech-i tekâ’üd Mehmed Paşa müderrisi olduğu halde 1058 receb gurresinde Amasya kadısı olup 1059 senesi rebiülevvelinin yirmi birinci günü dâr-ı bekâya irtihâl etdi. Fuhûl-i ulemâdan, fudalâ-yı mevâliden fakih, ulûm-i şer’iyede kâmil, afîf, hattât-ı meşhûr idi.
Tezevvüc etdiği Mehmed Paşazâde Kurd Mahmûd Bey’in kerîmesi Aynî Hâtun’dan Mehmed, Mustafa, Ahmed ve Köprülü Durak Ağa’nın kerîmesi Hayrunnisâ Hâtun’dan Abdullah Efendiler nâmıyla dört mahdûmu ma’rûfdur. Bunun evlâdıyla Mehmed Paşazâde Hüseyin Bey’in kerîmesi Ayşe Hâtun evlâdı Seydîzâdelerden Kurd Mehmed Bey ve evlâdı arasında Hızır ve Mehmed Paşalar [95] evkâfı tevliyeti bir asr kadar mahkemeyi işgâl etdi. Hayreddînzâde Mehmed Efendi ricâlden ve mütevellî Ahmed Çelebizâde Ali Bey de mütevellî iken 1124’de azl ü nefy edilerek tevliyet Kurdzâdelere intikâl etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Kadılardan olup Mehmed Paşa Mahallesi'nde bir mescit yaptıran Hayreddîn Hızır Efendizâde Ahmed Efendi'nin oğludur. Amasya'da çeşitli yazı türlerini ünlü hattat Mehmed Çelebi'den, ilimleri de Amasya âlimlerinden öğrenip genel ders hocası oldu.
Sonra Atabeg, Halfet Gâzi ve Yörgüç Paşa medreselerine müderris; Köprü, Merzifon ve Amasya kadısı; 1036'da [1626-27] Trabzon kadısı ve Rum vakıfları müfettişi; 1039'da [1629-30] Sofya mollası oldu. Daha sonra birkaç kez Amasya kadısı, 1047 zilhiccesinde [1638] Kayseriye mollası, sonra Karahisâr-ı Şarkî kadısı ve 1055'te [1645] Maraş mollası oldu.
1056'da [1646] emeklilik şeklinde Mehmed Paşa Medresesi müderrisi iken 1058 receb başında [1648] Amasya kadısı olup 1059 yılı rebiülevvelinin yirmi birinci günü [1649] öldü. Büyük âlimlerden, ilmiye sınıfının seçkinlerinden; fakih, şer'î ilimlerde olgun, iffetli ve ünlü bir hattattı.
Evlendiği Mehmed Paşazâde Kürd Mahmûd Bey'in kızı Aynî Hatun'dan Mehmed, Mustafa ve Ahmed; Köprülü Durak Ağa'nın kızı Hayrunnisâ Hatun'dan Abdullah Efendi adlarında dört oğlu bilinir. Bunun çocuklarıyla Mehmed Paşazâde Hüseyin Bey'in kızı Ayşe Hatun'un soyundan Seydîzâdelerden Kürd Mehmed Bey ve çocukları arasında, Hızır Paşa ve Mehmed Paşa vakıflarının mütevelliliği yaklaşık bir asır mahkemeyi meşgul etti. Hayreddînzâde Mehmed Efendi devlet ileri gelenlerinden, mütevelli Ahmed Çelebizâde Ali Bey de mütevelli iken 1124'te [1712] görevden alınıp sürgüne gönderildi ve mütevelliklik Kürdzâdelere geçti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kudât: kadılar
- mescid-i şerîf: küçük cami, mescit
- hutût-ı mütenevvi'a: çeşitli yazı türleri
- temeşşuk: yazı meşki, yazı çalışma
- ders-i âm: halka açık ders veren
- molla: büyük şehirlerin yüksek rütbeli kadısı
- Evkâf-ı Rûmiye müfettişi: Anadolu vakıflarını denetleyen görevli
- mekerreren: tekrar tekrar
- fuhûl-i ulemâ: büyük âlimler
- afîf: iffetli
- kerîme: kız
- tevliyet: vakıf mütevelliliği
- azl ü nefy: görevden alma ve sürgün
Mehmed Paşa ve Hızır Paşa Vakıfları
Mehmed Paşa Külliyesi, II. Bayezid'in veziri ve Şehzade Ahmed'in lalası Hızır Paşazâde Mehmed Paşa tarafından yaptırılmış ve Muharrem 891'de (Ocak 1486) tamamlanmıştır. Külliye cami, medrese, imaret, türbe, tabhane, zaviye, çeşme ve mezarlıktan oluşuyordu; çeşmenin yanındaki medrese ile imaret yanmış, günümüze ulaşmamıştır. Hüsameddin'in "Mehmed Paşa müderrisi" dediği görev bu medreseyle ilgilidir. Hızır Paşa Medresesi ise 1466'da yapılan, cami, imaret, hamam, mektep ve şadırvandan oluşan bir külliyedir.
Metnin son bölümü, bu iki vakfın mütevelliliği üzerine bir yüzyıl süren çekişmeyi anlatır. Kürdzâdelerin 1124'te [1712] tevliyeti ele geçirmesiyle bu çekişme sona erer. Kürd Mahmûd Bey ve Mehmed Paşazâdelerin soyu başka bir kaynakta aynı ayrıntıyla doğrulanamadı.
Atabeg Medresesi ve Hattat Mehmed Çelebi
Atabeg Medresesi, 1322'de Amasya emiri Nâsırüddîn Ahmed tarafından yaptırılmıştır; beş odalı, bir dershaneli ve bahçelidir. Hayreddînzâde İbrâhim Efendi'nin hat öğrendiği ünlü hattat Mehmed Çelebi hakkında başka bir kaynakta bilgi bulunamadı. Amasya'da hat sanatının kökü, Şeyh Hamdullah'a dayanır; bu bilgi 115. maddede de görülür.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 39–39. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar