Amasyalıdır. Ömer bin Mahmûd’un mahdûmu olup Amasya fuzalâsından Kadızâde Küçük Mehmed, Sultân Bâyezîd imâmı Gürcü Hasan, Şeyh Ya’kûbzâde Mustafa Efendiler [104] gibi fuhûl-ı ulemâdan ulûm-ı şer’iyye ve akliyeyi ahzedib ders-i âm oldu. Otuz yıl kadar tedrîs-i ulûma devâm ederek Enderûn Câmii vâ’izi ve eş-Şeyh Hızır Efendi yerine Mahmûd Çelebi Tekkesi şeyhi ve müte’âkiben tekkenin vakfına mütevellî oldu.
1072’de Mahmûd Çelebi Tekkesinin tevliyet ve meşîhatini büyük mahdûmu es-Seyyid Ömer Efendi’ye kasr-ı yed ve ferâgat ederek va’z ve tezkîr ve Tefsîr-i Beyzâvî tedrîsine hasr-i işgâl etdi. İki def’a hatme muvaffak olup 1079 senesi ramazânında dâr-ı na’îme irtihâl eyledi. Fâzıl, müfessir, ulûm-i şer’iyede mütebahhir, bakiyye-i selef, hayru’l-halef, muttakî bir vâ’iz-i meşhûr idi.
Mahdûmları es-Seyyid Ömer, Mehmed Efendiler olup eş-Şeyh es-Seyyid Ömer Efendi 1099’da ve eş-Şeyh es-Seyyid Mehmed Efendi 1111’de vefât etmişlerdir. Tevliyet ü meşîhat es-Seyyid Ömer Efendizâde es-Seyyid eş-Şeyh Osmân Efendi’ye intikâl etdi. Bu da 1133’de vefâtıyla oğulları es-Seyyid Abdullah, Abdurrahman Efendiler mütevellî ve es-Seyyid eş-Şeyh Mehmed Efendizâde es-Seyyid eş-Şeyh Hâfız Hüseyin Efendi şeyh oldu. [105] Mütevellî es-Seyyid Abdullah Efendi 1137’de vefât edib oğlu es-Seyyid Mustafa Efendi ve bunun da 1194’de vefâtıyla oğulları es-Seyyid Abdullah, Feyzullah Efendiler mütevellî olmuşdu. Es-Seyyid Abdullah Efendi 1199’da bilâ-veled vefâtıyla hisse-i tevliyeti birâderi es-Seyyid Feyzullah Efendi’ye ve bunun da 1204’de bilâ-veled-i zükûr fevtiyle kerîmesi Ümmü Gülsüm Hâtun’a intikâl etdi.
Mehmed Çelebi Tekkesi Şeyhi es-Seyyid Hâfız Hüseyin Efendi 1175’de ve birâderi mütevellî es-Seyyid Ahmed Efendi bin es-Seyyid eş-Şeyh Mehmed Efendi de 1169’da vefât edib mahdûmu es-Seyyid İbrâhim Efendi şeyh ve mütevellî ve cüz-hân olmuşdu. 1195’de bu da vefâtıyla meşîhat-ı ulemâdan Mustafa Efendi’ye ve tevliyet es-Seyyid Feyzullah Efendi bin es-Seyyid Mustafa Efendi’ye ve bunun da vefâtıyla evlâd-ı inâsdan Rahtuvân Paşazâdelere intikâl etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Ömer bin Mahmûd'un oğludur. Amasya âlimlerinden Kadızâde Küçük Mehmed, Sultan Bayezid imamı Gürcü Hasan ve Şeyh Ya'kûbzâde Mustafa Efendi'ler gibi büyük âlimlerden şer'î ve akli ilimleri öğrenip genel ders hocası oldu. Otuz yıl kadar ders vermeyi sürdürerek Enderûn Camii vaizi, Şeyh Hızır Efendi'nin yerine Mahmûd Çelebi Tekkesi şeyhi ve ardından tekkenin vakfına mütevelli oldu.
1072'de [1661-62] Mahmûd Çelebi Tekkesi'nin mütevelliliğini ve şeyhliğini büyük oğlu es-Seyyid Ömer Efendi'ye bırakıp elini çekti; kendini vaaz, öğüt ve Beyzâvî Tefsiri'ni okutmaya adadı. İki kez hatme (tefsiri baştan sona bitirme) başardı ve 1079 ramazanında [1669] öldü. Fazıl, müfessir, şer'î ilimlerde derinleşmiş, geçmişlerin kalıntısı ve onların hayırlı halefi, takvalı ve ünlü bir vaizdi.
Oğulları es-Seyyid Ömer ve Mehmed Efendi'ler olup, Şeyh es-Seyyid Ömer Efendi 1099'da [1687-88], Şeyh es-Seyyid Mehmed Efendi 1111'de [1699-1700] ölmüşlerdir. Mütevellilik ve şeyhlik, es-Seyyid Ömer Efendi'nin oğlu es-Seyyid Şeyh Osmân Efendi'ye geçti. Osmân Efendi 1133'te [1720-21] ölünce oğulları es-Seyyid Abdullah ve Abdurrahman Efendi'ler mütevelli, es-Seyyid Şeyh Mehmed Efendi'nin oğlu es-Seyyid Şeyh Hâfız Hüseyin Efendi şeyh oldu.
Mütevelli es-Seyyid Abdullah Efendi 1137'de [1724-25] öldü; oğlu es-Seyyid Mustafa Efendi, onun da 1194'te [1780] ölümüyle oğulları es-Seyyid Abdullah ve Feyzullah Efendi'ler mütevelli olmuşlardı. Es-Seyyid Abdullah Efendi 1199'da [1784-85] oğulsuz ölünce mütevellilik payı kardeşi es-Seyyid Feyzullah Efendi'ye, onun da 1204'te [1789-90] erkek çocuğu olmadan ölmesiyle kızı Ümmü Gülsüm Hatun'a geçti.
Mehmed Çelebi Tekkesi şeyhi es-Seyyid Hâfız Hüseyin Efendi 1175'te [1761-62], kardeşi mütevelli es-Seyyid Ahmed Efendi bin es-Seyyid Şeyh Mehmed Efendi de 1169'da [1755-56] ölüp onun oğlu es-Seyyid İbrâhim Efendi şeyh, mütevelli ve cüzhan (Kur'an cüzü okuyan) olmuştu. 1195'te [1780-81] bu da ölünce şeyhlik âlimlerden Mustafa Efendi'ye, mütevellilik es-Seyyid Mustafa Efendi'nin oğlu es-Seyyid Feyzullah Efendi'ye ve onun da ölümüyle kız çocuklarının soyundan Rahtuvân Paşazâdeler'e geçti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- fuhûl-ı ulemâ: büyük âlimler
- ulûm-ı şer'iyye ve akliyye: dinî ilimler ve akıl ilimleri
- Enderûn Camii: Amasya'daki bir caminin adı
- meşîhat: şeyhlik
- tevliyet: mütevelli olma, vakıf yönetimi
- kasr-ı yed ve ferâgat: elini çekip hakkından vazgeçme
- Tefsîr-i Beyzâvî: Beyzâvî'nin Envârü't-Tenzîl adlı tefsiri
- bakiyye-i selef, hayru'l-halef: geçmişlerin kalıntısı, onların hayırlı halefi
- bilâ-veled: çocuksuz
- evlâd-ı inâs: kız çocuklarının soyu
- cüz-hân: Kur'an cüzü okuyan
Mahmud Çelebi Tekkesi
Mahmud Çelebi Tekkesi, Amasya'da Hatuniye Mahallesi'ndedir ve 1404'te Amasya'nın ünlü kadılarından Ammâdzâde Bedreddin Mahmud Çelebi tarafından yaptırılmıştır. Yüzyıllar boyunca canlılığını koruyan başlıca Halvetî tekkelerinden biridir. Bu tekkede görev yapan şeyhler arasında Şeyh Ali Efendi (ö. 1701), İbrâhim Efendi, İsmâil Efendi, Osmân Efendi, Seyyid İsmâil Efendi, el-Hâc Mehmed Çelebi (ö. 1688), Mustafa Efendi (ö. 1702), Mahmud Efendi (1702), Hâfız Hüseyin Efendi (1712) ve Abdurrahim Efendi (1723) sayılır. Bu liste, Hüsameddin'in sıraladığı Seyyid ailesinin şeyhlik zinciriyle kısmen örtüşür, kısmen ayrılır; iki kaynağın aynı kişileri farklı adlarla ve yıllarla anmış olması mümkündür.
Hüsameddin metninin son bölümünde "Mehmed Çelebi Tekkesi" adı geçer; metnin başında ve ortasında ise tekke "Mahmûd Çelebi Tekkesi" olarak yazılmıştır. İki adın aynı tekkeyi mi, yoksa farklı tekkeleri mi gösterdiği metinden kesin anlaşılmaz. Metin, bir tekkenin şeyhlik ve mütevelli görevinin yüz yılı aşkın bir süre boyunca tek bir ailede, babadan oğula ve kız evlatlara geçişini sıralaması bakımından bir vakıf yönetimi örneğidir. İbrâhim Efendi'nin hocaları ve Enderûn Camii hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 41–42. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar