Amasyalıdır. Amasya vâlîsi Hâbiloğlu Zeyneddîn Tûlî Hân Bey bin eş-Şeyh Emîr İzzeddîn Hasan Bey bin Emîr Sücâ’eddîn [58] Hâbil Bey bin Emîr Bedreddîn İbrâhim Bey bin Tûlî Bey bin Türkanşâh bin Emîr Şehâbe’d-devle Güdül Bey’in oğludur. Sultân Eretnazâde Emîr Nâsıreddîn Mehmed Bey’in kayınbirâderi ve bunun mahdûmu Alâeddîn Ali Bey’in dayısı olduğu münâsebetle Âhî Dayı dendi.
Pederinin eyyâm-i emâretinde Tokat Emîri olmuşdu. Bu emâretde mükerreren bulundu. Tokat’ta yıllarca emâret ederek ikâmet etdi. Orada bir zâviye yaptırdı. Bu zâviye Âhî Dayı Zâviyesi diye meşhûr oldu. Sultân Eretnazâde Ali Bey’in zamân-ı emâretinde vefât etdi. Mahdûmları Emîr Kemâleddîn Kâmil, Celâleddîn Hâbil Beyler bu zâviyenin vakfiyesini tanzîm etdirdiler. Kâmil Bey’in oğulları Tokat’da ve Hâbil Bey’in oğulları Hasan, Abdulhalîm Beyler Amasya’da kaldılar.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya valisi Hâbiloğlu Zeyneddin Tuli Han Bey'in oğludur; Tuli Han Bey, Şeyh Emir İzzeddin Hasan Bey'in, o Emir Şücâeddin Hâbil Bey'in, o Emir Bedreddin İbrahim Bey'in, o Tuli Bey'in, o Türkanşah'ın, o da Emir Şehâbeddevle Güdül Bey'in oğludur. Sultan Eretnazâde Emir Nâsıreddin Mehmed Bey'in kayınbiraderi ve onun oğlu Alâeddin Ali Bey'in dayısı olduğu için Âhî Dayı denildi.
Babasının emirliği zamanında Tokat Emiri olmuştu. Bu emirlikte birkaç kez bulundu. Tokat'ta yıllarca emirlik yaparak oturdu. Orada bir zaviye yaptırdı. Bu zaviye Âhî Dayı Zaviyesi diye ünlendi. Sultan Eretnazâde Ali Bey'in emirliği sırasında öldü. Oğulları Emir Kemâleddin Kâmil ve Celâleddin Hâbil Beyler bu zaviyenin vakfiyesini düzenlettiler. Kâmil Bey'in oğulları Tokat'ta, Hâbil Bey'in oğulları Hasan ve Abdülhalîm Beyler Amasya'da kaldılar.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- vâlî: vali, yönetici
- kayınbirâder: eşin erkek kardeşi; burada Mehmed Bey'in karısının kardeşi
- dayı: annenin erkek kardeşi
- Âhî: ahilik teşkilatına bağlı kişi; unvan olarak "kardeş, yiğit, cömert" anlamında da kullanılır
- emâret: emirlik
- zâviye: dervişlerin kaldığı, ibadet ve yemek verilen küçük tekke
- vakfiye: vakfı kuran kişinin mal ve şartlarını yazdığı belge
Âhî Dayı: Eretna Sarayına Akrabalık
Maddede adı geçen "Eretnazâde Emir Nâsıreddin Mehmed Bey", Eretna Beyliği'nin kurucusu Alâeddin Eretna'nın oğlu Mehmed Bey'dir; 1365'te Sivas'ta kendi emirlerinden Hacı Şadgeldi, Hacı İbrahim ve Kılıcarslan tarafından öldürülmüştür. Oğlu Alâeddin Ali Bey o sırada on üç yaşındaydı ve emirler birbirinden ayrı davranmaya başlamıştır. Ali Bey, Kadı Burhâneddin'in vezirliği döneminde Amasya'ya iki sefer düzenlemiş ve ikincisi sırasında veba yüzünden 1380'de ölmüştür. Hüsameddin'in "Sultân Eretnazâde Ali Bey'in zamân-ı emâretinde vefât etdi" ifadesi bu yıllara, yani 1365-1380 arasına yerleştirilebilir.
"Dayı" lakabı doğrudan akrabalıktan gelir. Hâbiloğulları'ndan Tuli Han'ın oğlu olan Tâceddin İbrahim, Eretna sultanının kayınbiraderiydi ve Ali Bey'in dayısıydı.
Tokat'taki zaviye ve vakfiyesi hakkında bu araştırmada ayrı bir kaynağa rastlanmadı. Âhî Dayı Zaviyesi'nin bugün ayakta olup olmadığı da belirlenemedi. Tokat'ta hüküm süren Eretna emirleri arasında bu maddedeki ad, incelediğimiz ansiklopedi maddelerinde geçmemektedir; Tokat'ta Şeyh Necib'in Eretna emiri olarak yönetim yaptığı yazılıdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 28–28. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar