Amasyalıdır. Baba İlyâs Horasânî evlâdından Hacı Kutlu Beyzâde Hoca Alâeddîn Ali Şâh bin el-Hâc Nûreddîn Kutlu Bey bin Cemâleddîn Fîrûz Bey bin el-Vezîr Şemseddîn Mahmûd Tuğrâyî bin Baba İlyâs Horasânî mahdûmudur.[59] Sultân Eretna Hân’ın vezîri olan pederinin eyyâm-ı ikbâlinde güzel bir tahsîl-i âlî gördü. Ba’dehû ümerâdan olup Emîr Nâsıreddîn Mehmed Bey’in emâretinde Kayseriye Vâlisi ve pederinin i’dâmında menkûb olduysa da pederinin kâtili olan Mehmed Bey’in husamâsıyla birleşip onu i’dâm ederek Sivas emâretine istilâ etdi.
Eretnazâdeleri kâmilen Sivas’dan çıkarıp müstakîlen emîr-i Sivas oldu. Bir aralık Kayseriye, Divriği, Harput vilâyetlerini de istilâ ederek dâ’ire-i emâretini genişletdi. Lâkin Kayseriye Kadısı Burhâneddîn Ahmed’in muhâlefetine tesâdüf ederek Kayseriye’yi kaybetdi. Ba’dehû yine istilâ ederek tarafından vâlî gönderdi.
Kadı Burhâneddîn, Eretnazâde Ali Bey’le birleşip Moğol kabâ’ilinden Barambaylu Ali Paşa kuvvetleriyle ittifâk ederek Sivas’a hücûm etdi. Sivas civârında edilen kanlı muhârebede 780 senesi muharreminde maktûlen vefât etdi. Âlim, şecî, müdebbir, kerîm bir emîr-i âlî idi.
Mahdûmları Şemseddîn Ahmed, Hayreddîn Halîl Beyler Kadı [60] Burhân’ın şerrinden kaçıp enişteleri Amasya Emîri Hacı Şâdgeldi Paşa nezdine ilticâ etdiler. Defterdârı olan kölesi Şerefeddîn Mukbil Bey Sivas’ı müdâfa’a ederken maktûl oldu. Hacı İbrâhim Bey’in birâderi Şehâbeddîn Ahmed Bey de Mısır’a firâr etdi (Bezm ü Rezm).
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Baba İlyas Horasânî'nin soyundan gelen Hacı Kutlu Beyzâde Hoca Alâeddin Ali Şah'ın oğludur; Ali Şah, Hacı Nûreddin Kutlu Bey'in, o Cemâleddin Fîrûz Bey'in, o vezir Şemseddin Mahmud Tuğrâî'nin, o da Baba İlyas Horasânî'nin oğludur. Eretna Han'ın veziri olan babasının güçlü olduğu günlerde güzel bir yüksek öğrenim gördü. Sonra emirlerden olup Emir Nâsıreddin Mehmed Bey'in emirliğinde Kayseri valisi oldu; babasının idamı sırasında sıkıntıya uğradıysa da babasının katili olan Mehmed Bey'in düşmanlarıyla birleşip onu öldürerek Sivas emirliğini ele geçirdi.
Eretnazâdelerin hepsini Sivas'tan çıkarıp tek başına Sivas emiri oldu. Bir ara Kayseri, Divriği ve Harput bölgelerini de ele geçirerek emirliğinin sınırını genişletti. Ancak Kayseri Kadısı Burhâneddin Ahmed'in karşı koymasıyla karşılaşıp Kayseri'yi kaybetti. Sonra yine ele geçirip kendi adına vali gönderdi.
Kadı Burhâneddin, Eretnazâde Ali Bey'le birleşip Moğol oymaklarından Barambaylu Ali Paşa'nın kuvvetleriyle anlaşarak Sivas'a saldırdı. Sivas çevresinde yapılan kanlı savaşta 780 yılının muharreminde [Mayıs 1378] öldürülerek vefat etti. Âlim, yiğit, tedbirli, cömert bir yüksek emirdi.
Oğulları Şemseddin Ahmed ve Hayreddin Halil Beyler, Kadı Burhân'ın kötülüğünden kaçıp enişteleri Amasya Emiri Hacı Şadgeldi Paşa'ya sığındılar. Defterdarı olan kölesi Şerefeddin Mukbil Bey, Sivas'ı savunurken öldürüldü. Hacı İbrahim Bey'in kardeşi Şehâbeddin Ahmed Bey de Mısır'a kaçtı (Bezm ü Rezm).
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eyyâm-ı ikbâl: talih ve gücün zirvede olduğu günler
- tahsîl-i âlî: yüksek öğrenim
- i'dâm: idam, öldürülme
- husamâ: düşmanlar
- emâret: emirlik
- istilâ: ele geçirme
- muhâlefet: karşı çıkma
- kabâ'il: kabileler, oymaklar
- maktûlen: öldürülerek
- emîr-i âlî: yüksek rütbeli emir
- iltica: sığınma
- defterdâr: mali işlerin başı
- muhâfaa: koruma, savunma
Eretna Beyliği'nin Dağılışı ve Hacı İbrahim
Hacı İbrahim, Eretna Beyliği'nin dağılma çağında Sivas'ta kendi başına davranan emirlerden biridir. Eretna Beyliği'ni kuran Alâeddin Eretna 1352'de ölünce oğulları Mehmed ve Cafer arasında mücadele çıkmış, Mehmed Bey 1358'de hükümdarlıkta ona en çok yardım eden Hoca Ali Şah'ı da ortadan kaldırmıştır. Hüsameddin'in "pederinin i'dâmı" dediği olay bu olaya karşılık gelir görünür; Hacı İbrahim, kendi anlatımına göre Hoca Ali Şah'ın oğludur. Mehmed Bey 1365'te Sivas'ta kendi emirlerinden Hacı Şadgeldi, Hacı İbrahim ve Kılıcarslan tarafından öldürülmüştür. Hüsameddin'in "babasının katili Mehmed Bey'i öldürüp Sivas'a hâkim oldu" anlatımı bu olayla uyuşur.
Mehmed Bey'in yerine on üç yaşındaki oğlu Alâeddin Ali Bey geçince devlet otoritesi kalmamış, Hacı Şadgeldi Amasya'da, Hacı İbrahim Sivas'ta bağımsız davranmıştır. Kayseri'yi 1375'te Karamanoğlu Alâeddin Bey ele geçirmiş, şehri Kadı Burhâneddin Ahmed geri almış ve 1378'de vezirliğe yükselmiştir. Hüsameddin ise Kayseri'nin Hacı İbrahim'in elinden çıkışını Kadı Burhâneddin'in karşı çıkmasına bağlar. Bu iki anlatı birbirini tamamlayıcı da çelişen de olabilir; elimizdeki kaynaklarla kesinleştirilemedi.
Hacı İbrahim'in sonu için Hüsameddin 780 muharremini [Mayıs 1378] verir; bu tarih Kadı Burhâneddin'in vezirliğe yükseldiği yıla (1378) çok yakındır. Kadı Burhâneddin kısa süre sonra, 1381'de Hacı Şadgeldi'yi yenip öldürerek Eretna egemenliğine son vermiştir. Oğullarının eniştesi Şadgeldi'ye sığınması bu rekabetin Amasya cephesini gösterir. Metnin sonunda anılan Bezm ü Rezm, Kadı Burhâneddin'in emriyle Esterâbâdî'nin yazdığı, onun dönemini anlatan Farsça tarih kitabıdır. Barambaylu Ali Paşa ve Şerefeddin Mukbil Bey'e dair okunan kaynaklarda bilgi bulunmadı.
Soy zincirindeki Baba İlyas, 1240'taki Babaî ayaklanmasına adını veren Türkmen şeyhidir; Amasya yakınında bugün İlyas Köyü diye bilinen Çat Köyü'ne yerleşmiş, Amasya Kalesi'nde yakalanıp idam edilmiştir. Hüsameddin'in verdiği soy zincirinde Baba İlyas'ın oğlu olarak anılan vezir Şemseddin Mahmud Tuğrâî ve devamı başka kaynakta doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 28–29. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar