Amasya’da meskûn Kumarulu yâhud Kımârlı oymağı Türkmenlerinden Halîl bin Sulî mahdûmudur. Amcası Amasya kadı’l-kudâtı Mevlânâ Evhadeddîn Mahmûd bin Sulî el-Kimârî’den tahsîl-i ulûm ederek Amasya’da ders-i ‘âm oldu. Yıllarca tedrîs-i ulûm ederek iştihâr etdi. Emîr Mübârizeddîn Halife Alp Halfet Gâzi Medresesini ikmâl etdikde ilk müderris oldu.
Bu esnâda Mevlânâ Fahreddîn Mehmed bin Mahmûd-er-Râzî, Mevlânâ Hüsâmeddîn Yûsuf bin Ebî-Bekr-et-Tebrîzî de Amasya’da tedrîs-i ulûm etmekde idiler. Sâhib-i terceme 628 hudûdunda Amasya kadı’l-kudâtı ve Mevlânâ Reşîdeddîn Mehmed bin Ahmed bin Ebi’r-Reşîd el-Hemedânî de kâtibi ve nâibi olup on yıl kadar hükûmet etdi.
637’de Baba İshâk Kefersûdî’nin da’vâ-yı nübüvvetle isyânı esnâsında şehîd oldu. Âlim, kerîm, ebu’l-mehâmid bir zât idi. Mahdûmu Mevlânâ Şemseddîn Mehmed ve hafîdi Mevlânâ Şehâbeddîn Ahmed de kibâr-i ulemâdandır. Mevlânâ Fahreddîn [56] Mehmed Râzî Amasya kadısı oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da yerleşik Kumarulu ya da Kımarlı oymağı Türkmenlerinden Halil'in, onun da Sulî'nin oğludur. Amcası Amasya başkadısı Mevlânâ Evhadeddin Mahmud bin Sulî el-Kimârî'den ilim öğrenip Amasya'da ders-i âm (herkese açık ders verme yetkisi sahibi) oldu. Yıllarca ilim okutarak ünlendi. Emir Mübârizeddin Halife Alp Halfet Gazi, medresesini tamamlattığında ilk müderris oldu.
Bu sırada Mevlânâ Fahreddin Mehmed bin Mahmud er-Râzî ile Mevlânâ Hüsâmeddin Yusuf bin Ebî Bekr et-Tebrîzî de Amasya'da ilim okutmaktaydılar. Hâl tercümesi yazılan kişi 628 dolaylarında [1230-31] Amasya başkadısı oldu; Mevlânâ Reşîdeddin Mehmed bin Ahmed bin Ebi'r-Reşîd el-Hemedânî de onun kâtibi ve naibi olup on yıl kadar yönetimde bulundular.
637'de [1239-40] Baba İshak'ın peygamberlik iddiasıyla ayaklanması sırasında şehit oldu. Âlim, cömert, övülen güzel özellikler sahibi biriydi. Oğlu Mevlânâ Şemseddin Mehmed ve torunu Mevlânâ Şehâbeddin Ahmed de büyük âlimlerdendir. Mevlânâ Fahreddin Mehmed Râzî Amasya kadısı oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- oymak: bir boyun alt kolu olan Türkmen topluluğu
- kadı'l-kudât: başkadı, kadıların kadısı
- ders-i âm: herkese açık ders verme, müderrislik yetkisi
- sâhib-i terceme: hâl tercümesi yazılan kişi
- nâib: kadının yardımcısı, vekili
- ebu'l-mehâmid: övülen özelliklerin sahibi
- hafîd: torun
- da'vâ-yı nübüvvet: peygamberlik iddiası
Halifet Gazi Medresesi ve İlk Müderris
Maddedeki "Emir Mübârizeddin Halife Alp Halfet Gazi", bugün Hilfet Gazi diye bilinen Halîfet Gazi'dir. Danişmendli emiri olan Halîfet Gazi, beyliğin sona ermesinden sonra Selçuklu hizmetine girmiş, I. Alâeddin Keykubad zamanında 1222'de Amasya valisi olmuş, 1232'de Gürcülere karşı yapılan seferde şehit düşmüştür. Medresenin kitabesi 606 [1209-10] tarihini, medrese vakfiyesi 622 [1225] tarihini taşır. Yapı topluluğu bugün Amasya'nın Şamice Mahallesi'nde, Torumtay Sokağı'nda yer alır; 1647 depreminden sonra yıkılan bölümleri ahşapla onarılmış, 1888'de Amasya müftüsü Hacı Osman Hilmi Efendi tarafından kapsamlı biçimde yeniden yaptırılmıştır; güney duvarı ve doğu bölümü kısmen ayaktadır. Hüsameddin'in İbrahim Kimârî'yi ilk müderris olarak göstermesi, medresenin açılış yıllarına uyar; ancak vakfiyedeki müderris adının onunla aynı olup olmadığı bu araştırmada doğrulanamadı.
Baba İshak Ayaklanması
İbrahim Kimârî'nin ölümüne neden olan olay, 1240'ta Anadolu Selçuklu Devleti'ne karşı Türkmenlerin başlattığı Babaî ayaklanmasıdır. Hareketi Baba İlyas önderlik etmiş, fiilî yönetimi halifesi Baba İshak'a bırakmıştır. İsyanın ilk yenilgisi Amasya'da yaşanmış; Amasya Kalesi'ne sığınan Baba İlyas, Mübârizüddin Armağanşah'ın kuvvetlerince kıstırılıp yakalanmış ve idam edilmiştir. Baba İshak ise Konya üzerine yürürken Kırşehir yakınlarındaki Malya Ovası'nda yenilmiş, öldürülmüştür. Hüsameddin'in "Baba İshak harbinde şehit oldu" cümlesi bu çatışmalar sırasında Amasya yöresinden bir âlimin öldüğünü bildirir. Hangi çarpışmada, nerede öldüğü metinde belirtilmemiştir.
Kimârî Oymağı ve Amasya Kadıları
Kımarlı (Kimârî) adının Amasya yöresindeki yer adlarıyla ilişkisi bu araştırmada belirlenemedi. Metne göre amca başkadıdır, yeğen hem ders veren hem sonradan başkadı olan âlimdir; yani oymak kökenli bir aile Amasya'da kadılık makamına ulaşmıştır. Evhadeddin Mahmud, Fahreddin Mehmed er-Râzî ve Hüsâmeddin Yusuf et-Tebrîzî'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 27–27. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar