Amasya emîr-i kebîri Alâaddîn Alî Bey bin Süleyman Bey bin Alî Bey bin Mehmed Bey bin Tekûr Sinan Bey bin Emîr Mübârizeddîn Halîfe Halfet Gâzi Alp bin Tûlî Bey bin Türkânşâh bin Güdül Bey’in kızıdır.
Amasya Hükümdârı Hacı Şâdgeldi Paşa, Alî Bey’i kendisine rabtetmek ve bunun nüfûz ve îtibârından istifâde etmek için bu kızını kendi mahdûmu Seyyideddîn Mehmed Bey’e tezvîc etdi. Bu sûretle Alî Bey’i de kendi dâire-i inkıyâdına aldı. Fakat zevci Seyyideddîn Mehmed Bey 782’de vefât etdiğinden dul kaldı. 786’da vefât edib Üçler Mahallesi’nde Sa’dî Çelebi Câmii garbında kâ’in hânesi bahçesine defnedildi. El-Yevm orada medfûndur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın büyük emiri Alâaddin Alî Bey'in kızıdır. Alî Bey, Süleyman Bey'in oğlu; Süleyman Bey, Alî Bey'in oğlu; o, Mehmed Bey'in oğlu; o, Tekûr Sinan Bey'in oğlu; o, Emîr Mübârizeddîn Halîfe Halfet Gâzi Alp'in oğlu; o, Tûlî Bey'in oğlu; o, Türkânşâh'ın oğlu; o da Güdül Bey'in oğludur.
Amasya Hükümdarı Hacı Şâdgeldi Paşa, Alî Bey'i kendine bağlamak ve onun nüfuz ve itibarından yararlanmak için bu kızı kendi oğlu Seyyideddîn Mehmed Bey ile evlendirdi. Böylece Alî Bey'i de kendi egemenliği altına aldı. Fakat kızın kocası Seyyideddîn Mehmed Bey 782'de [1380-81] öldüğünden dul kaldı. 786'da [1384-85] vefat etti ve Üçler Mahallesi'nde, Sa'dî Çelebi Camii'nin batısında bulunan evinin bahçesine gömüldü. Bugün de orada yatmaktadır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- emîr-i kebîr: büyük emir, bölgenin ileri gelen beyi
- rabtetmek: bağlamak
- tezvîc: evlendirme
- dâire-i inkıyâd: boyun eğme, bağlılık alanı
- medfûn: gömülü
- garb: batı
- el-yevm: bugün
Hacı Şadgeldi ve Amasya
Metindeki "Amasya Hükümdârı" Hacı Şadgeldi, Eretna Beyliği'nin dağıldığı yıllarda Amasya'ya egemen olan emirdir. Eretnaoğulları'nın son dönemlerinde genç yaşta tahta çıkan Alâeddin Ali Bey zamanında devlet otoritesi kurulamamış, Amasya'da Hacı Şadgeldi, Sivas'ta Hacı İbrahim, Tokat'ta Şeyh Necib gibi emirler kendi başlarına hareket etmeye başlamıştır. Hacı Kutlu Şah'ın ikinci büyük oğlu olan Şadgeldi 1359'da Amasya emiri olmuş, babasının ölümünden sonra 1361'de şehirden çıkarılmış, birkaç ay sonra yeniden başa geçmiştir. Kadı Burhâneddin onu 1381'de ortadan kaldırmıştır.
Hüsameddin'in verdiği tarihler bu çerçeveye oturur: kızın kocası Seyyideddîn Mehmed 782'de [1380-81] ölmüştür, Şadgeldi'nin ölümü de 1381'e rastlar. İki olay arasında bir bağ kurmak için elimizde belge yok; yakın yıllara düşmeleri yalnızca bir rastlantı olabilir. Seyyideddîn Mehmed Bey'in adı okuduğumuz kaynaklarda geçmez. Şadgeldi'nin ardılı olarak Fahreddin Ahmed anılır.
Halîfet Gazi Soyu
Alî Bey'in soy zincirinde geçen "Mübârizeddîn Halîfe Halfet Gâzi Alp", Amasya'daki Hilfet Gazi Medresesi ve Türbesi'nin kurucusu Halîfet Gazi'ye işaret ediyor olmalıdır; bu eşleştirme bir çıkarımdır. Halîfet Gazi eski bir Danişmendli emiri olup beyliğin ortadan kalkmasından sonra Selçuklu hizmetine girmiş, 1222'de Amasya valisi olmuş, sonra Erzurum valiliğine getirilmiş, 1232'de Gürcülere karşı yapılan seferde şehit düşerek Amasya'daki türbesine gömülmüştür. Medresesi kitabesine göre 1209-10'da yapılmış, vakfiyesi 1225 tarihlidir. Halîfet Gazi'nin ölümü ile Alî Bey'in yaşadığı yıllar arasında yüz otuz yıl kadar vardır; bu süre soy zincirindeki beş kuşağa sığabilecek bir aralıktır. Hüsameddin'in verdiği daha eski adlara (Tûlî Bey, Türkânşâh, Güdül Bey) dair bir kayda rastlamadık.
Îrân Hatun'un Kendisi
Îrân Hatun'a, evliliğine ve Üçler Mahallesi'ndeki mezarına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in andığı Sa'dî Çelebi Camii çevresindeki mezarın bugün yerinde olup olmadığı da belirlenemedi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 381. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar